Theo nhà vật lý thiên văn Jonathan McDowell từ Trung tâm Vật lý Thiên văn Harvard-Smithsonian, việc các vệ tinh Starlink rơi rụng đang trở thành "cơm bữa". "Hiện tại có từ một đến hai vệ tinh Starlink rơi trở lại Trái Đất mỗi ngày", ông cho biết. Với gần 8.000 vệ tinh đang hoạt động và tham vọng phóng tới 42.000 chiếc của SpaceX, con số này dự báo sẽ tăng lên 5 vụ mỗi ngày trong vài năm tới.
Đây là cái giá phải trả cho mạng internet vệ tinh tốc độ cao: một vòng đời "sống gấp, chết trẻ". Các vệ tinh này được thiết kế để hoạt động chỉ trong khoảng 5 năm ở quỹ đạo Trái Đất tầm thấp (LEO).
Khi hết nhiên liệu, chúng trở thành những khối kim loại chết, bị trọng lực kéo xuống và bốc cháy. SpaceX luôn trấn an dư luận rằng các thiết bị của họ sẽ "bốc hơi hoàn toàn" khi tái nhập khí quyển. Tuy nhiên, thực tế lại tàn khốc hơn nhiều.
Năm 2024, một mảnh vỡ nặng 2,5 kg từ vệ tinh Starlink đã rơi xuống một trang trại ở Canada, đập tan lời cam kết về sự an toàn tuyệt đối. Những sự cố tương tự cũng đã được ghi nhận tại Ba Lan, Kenya và Algeria. Chúng ta đang chơi một trò chơi may rủi với xác suất, và khi bầu trời ngày càng chật chội, rủi ro những mảnh vỡ này rơi trúng khu dân cư không còn là chuyện viễn tưởng.
Mỗi khi màn đêm buông xuống, nếu may mắn, bạn có thể bắt gặp một vệt sáng rực rỡ cắt ngang bầu trời. Đẹp đẽ nhưng không phải sao băng, đó là tàn tích rực cháy của một vệ tinh Starlink đang lao xuống mồ chôn khí quyển.
Ô nhiễm tầng bình lưu: Mối đe dọa vô hình
Không chỉ là nguy cơ vật lý từ các mảnh vỡ, quá trình tiêu hủy vệ tinh còn tạo ra một loại ô nhiễm mới chưa từng có tiền lệ. Khi hàng ngàn tấn kim loại công nghệ cao - nhôm, lithium, đồng, chì - bốc cháy, chúng không biến mất, thay vào đó, chúng hóa hơi và lơ lửng ở tầng bình lưu.
Các nhà khoa học cảnh báo rằng nồng độ aerosol kim loại nhân tạo ở tầng khí quyển thượng tầng đã tăng gấp đôi do hoạt động phóng và tái nhập vệ tinh. Mỗi năm, khoảng 17 tấn hạt nano oxit nhôm được bơm vào bầu khí quyển, và con số này sẽ nhân lên hàng chục lần khi các siêu chòm sao vệ tinh của Amazon (Project Kuiper) hay Trung Quốc (GuoWang) đi vào hoạt động.
Hậu quả là sự tổn hại nghiêm trọng đến tầng ozone lá chắn bảo vệ sự sống trên Trái Đất khỏi tia cực tím. Daniel Murphy, một nhà hóa học khí quyển, đã cảnh báo trên tạp chí Science: "Hầu như không ai nghĩ về tác động môi trường đối với tầng bình lưu". Chúng ta đang tạo ra những "cơn mưa sao băng nhân tạo" mang theo chất độc hóa học.
Bóng ma của Hội chứng Kessler
Sự đông đúc trên quỹ đạo còn dẫn đến một kịch bản tận thế cho ngành hàng không vũ trụ: Hội chứng Kessler. Đây là hiệu ứng domino khi một vụ va chạm vệ tinh tạo ra hàng ngàn mảnh vỡ, các mảnh vỡ này lại va chạm với các vệ tinh khác, tạo ra một chuỗi phản ứng dây chuyền không thể kiểm soát.
Khu vực hoạt động của Starlink hiện là nơi chật chội nhất trong không gian gần Trái Đất. Các vệ tinh này phải thực hiện thao tác tránh va chạm cứ mỗi hai phút một lần. Hệ thống này mong manh đến mức chỉ cần một cơn bão mặt trời mạnh, một cuộc tấn công mạng hay một lỗi con người làm tê liệt hệ thống điều khiển trong chốc lát, thảm họa sẽ xảy ra.
Nếu kịch bản Kessler trở thành hiện thực, quỹ đạo Trái Đất sẽ biến thành một bãi rác khổng lồ với các mảnh vỡ di chuyển ở tốc độ đạn bắn, nhốt loài người lại trên mặt đất và chấm dứt kỷ nguyên khám phá vũ trụ trong nhiều thế kỷ.
Luật chơi của các tỷ phú
Điều đáng lo ngại nhất là sự thiếu hụt các quy định quốc tế. Không gian vũ trụ - tài sản chung của nhân loại - đang bị phân chia và khai thác như một lãnh địa phong kiến bởi các tỷ phú. Elon Musk, với việc sở hữu 80% số vệ tinh quỹ đạo thấp đang hoạt động, thực tế đang "làm luật" trên bầu trời.
Josef Aschbacher, người đứng đầu Cơ quan Vũ trụ Châu Âu, từng cảnh báo về sự độc quyền nguy hiểm này. SpaceX tuyên bố tỷ lệ rủi ro thương vong do mảnh vỡ rơi là cực thấp, nhưng họ phớt lờ những tác động môi trường dài hạn. Không có một cơ chế nào buộc các công ty này phải chịu trách nhiệm cho việc làm ô nhiễm tầng bình lưu hay để lại di sản rác thải cho thế hệ sau.
Nhà thiên văn học Samantha Lawler đã viết: "LEO là một nguồn tài nguyên quý giá cần được bảo vệ". Nhưng hiện tại, nguồn tài nguyên đó đang bị đốt cháy, theo cả nghĩa đen và nghĩa bóng. Mỗi vệt sáng Starlink trên bầu trời đêm không phải là một ngôi sao hy vọng, mà là lời nhắc nhở về sự tàn phá môi trường đang lan rộng từ mặt đất lên đến tận các vì sao. Nếu không có những hành động pháp lý cấp thiết để kiểm soát số lượng phóng và quy trình xử lý vệ tinh, chúng ta có thể sẽ là thế hệ cuối cùng được nhìn thấy một bầu trời đêm an toàn và trong trẻo.
