Trong cuộc trao đổi với Người Đưa Tin (NĐT), ĐBQH Trịnh Thị Tú Anh (đoàn Lâm Đồng) bày tỏ nhiều kỳ vọng vào chính sách khám sức khỏe định kỳ miễn phí ít nhất mỗi năm một lần cho người dân, trong đó sẽ tạo ra những chuyển biến lớn trong công tác chăm sóc sức khoẻ toàn dân.
Triển khai bài bản, có lộ trình và không thể nóng vội
NĐT: Thưa đại biểu, chủ trương khám sức khỏe định kỳ miễn phí ít nhất mỗi năm một lần cho người dân được đánh giá là chính sách rất nhân văn. Song, để thực hiện được lại là điều không hề dễ dàng, bà nhìn nhận như thế nào về tính khả thi của chính sách này?
ĐBQH Trịnh Thị Tú Anh: Tôi cho rằng đây không chỉ là một chính sách an sinh y tế đơn thuần mà là một bước chuyển rất quan trọng trong tư duy quản trị quốc gia về sức khỏe cộng đồng.
Từ trước đến nay, hệ thống y tế của chúng ta vẫn mang nặng tư duy "điều trị sau khi phát bệnh", trong khi các quốc gia có nền y tế phát triển đều chuyển mạnh sang y học dự phòng và chăm sóc sức khỏe chủ động.
Một thực tế rất đáng suy nghĩ là hiện nay nhiều người dân chỉ đi khám khi bệnh đã nặng, không ít trường hợp ung thư phát hiện ở giai đoạn muộn, tiểu đường hay tim mạch chỉ được biết khi đã có biến chứng. Điều đó, khiến chi phí điều trị tăng rất cao, áp lực đè lên gia đình, quỹ bảo hiểm và toàn hệ thống y tế.
Nếu phát hiện sớm, rất nhiều bệnh có thể kiểm soát được với chi phí thấp hơn (Ảnh: Hữu Thắng).
Trong khi đó, nếu phát hiện sớm, rất nhiều bệnh có thể kiểm soát được với chi phí thấp hơn rất nhiều. Ví dụ, tăng huyết áp hay tiền tiểu đường nếu được phát hiện từ sớm chủ yếu là điều chỉnh lối sống và theo dõi định kỳ, nhưng nếu để muộn có thể dẫn đến đột quỵ, suy thận, biến chứng tim mạch, chi phí điều trị sẽ gấp hàng chục lần.
Vì vậy, tôi kỳ vọng chính sách khám sức khỏe định kỳ miễn phí ít nhất mỗi năm một lần sẽ tạo ra ba chuyển biến lớn.
Thứ nhất là chuyển hệ thống y tế từ tư duy "chữa bệnh" sang "phòng bệnh", tức là không đợi người dân mắc bệnh nặng rồi mới can thiệp mà chủ động phát hiện sớm, quản lý nguy cơ và chăm sóc sức khỏe từ đầu.
Thứ hai là góp phần giảm gánh nặng kinh tế lâu dài cho xã hội. Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số rất nhanh, nếu không đầu tư mạnh cho y tế dự phòng thì áp lực bệnh mãn tính trong tương lai sẽ rất lớn, kéo theo gánh nặng cho cả ngân sách, bảo hiểm y tế lẫn từng gia đình.
Thứ ba là tạo nền tảng để xây dựng cơ sở dữ liệu sức khỏe quốc gia. Khi dữ liệu khám chữa bệnh được tích hợp lên VNeID, Nhà nước sẽ từng bước hình thành được "bản đồ sức khỏe" của người dân theo từng vùng, từng nhóm tuổi, từng nguy cơ bệnh tật. Điều này rất quan trọng cho việc hoạch định chính sách công.
Ví dụ, nếu dữ liệu cho thấy một địa phương có tỉ lệ cao về tiểu đường, béo phì hoặc rối loạn tâm thần thì chính sách y tế, giáo dục thể chất, dinh dưỡng hay môi trường sống cũng cần được điều chỉnh tương ứng. Khi đó, y tế không chỉ là chữa bệnh cho từng cá nhân mà trở thành một phần của quản trị phát triển quốc gia.
Tuy nhiên, đây cũng là một trong những chính sách khó triển khai nhất vì liên quan đồng thời đến nhân lực, tài chính, công nghệ, dữ liệu và năng lực quản trị hệ thống.
Khó nhất không phải là khám cho được bao nhiêu người, mà là khám có thực chất hay không. Nếu làm hình thức thì rất nguy hiểm vì sẽ tạo ra tâm lý mất niềm tin: người dân đi khám nhưng không phát hiện được bệnh, hoặc dữ liệu thu thập xong lại không sử dụng hiệu quả.
Do đó, tôi cho rằng cần nhìn nhận đây là một chiến lược dài hạn, cần triển khai bài bản, có lộ trình và không thể nóng vội hay chạy theo thành tích.
Tạo niềm tin cho người dân ngay từ y tế cơ sở
NĐT: Cũng có ý kiến lo ngại khám miễn phí chất lượng dịch vụ không bằng việc tự bỏ tiền ra thăm khám, vậy các cơ sở y tế được giao nhiệm vụ cần phải làm gì để tạo được niềm tin của người dân? Tránh tình trạng chính sách có nhưng đối tượng được hưởng lại không thụ hưởng, dồn hết lên tuyến trên?
ĐBQH Trịnh Thị Tú Anh: Đây là lo ngại hoàn toàn có cơ sở, bởi thực tế nhiều năm qua tồn tại một nghịch lý là người dân thường "vượt tuyến" ngay cả với bệnh thông thường vì chưa thật sự tin tưởng tuyến cơ sở.
ĐBQH Trịnh Thị Tú Anh (Ảnh: Media Quốc hội).
Có một vấn đề cần nhìn thẳng là niềm tin của người dân vào hệ thống y tế không đến từ khẩu hiệu hay chính sách, mà đến từ trải nghiệm thực tế. Người dân sẽ tự đánh giá xem việc khám có kỹ hay không, bác sĩ có giải thích rõ ràng hay không, có phát hiện đúng bệnh hay không, thời gian chờ đợi có quá lâu hay không và liệu có tồn tại sự phân biệt giữa khám miễn phí với khám dịch vụ hay không?
Nếu những điều căn bản đó không được giải quyết thì dù chính sách rất tốt, người dân vẫn sẽ tìm cách lên tuyến trên hoặc khám dịch vụ.
Theo tôi, để tạo được niềm tin, điều đầu tiên là phải thay đổi cách tiếp cận. Khám miễn phí không có nghĩa là khám sơ sài hay làm cho có, mà ngược lại đây phải được xem là tuyến đầu của y học dự phòng nên càng phải làm bài bản và thực chất.
Điều quan trọng tiếp theo là phải nâng năng lực y tế cơ sở lên thực chất. Hiện nay có tình trạng người dân "không thiếu bảo hiểm, chỉ thiếu niềm tin". Nếu trạm y tế xã thiếu bác sĩ, thiếu thiết bị, thuốc men không đầy đủ, khám xong lại phải chuyển tiếp lên tuyến trên thì người dân sẽ tiếp tục bỏ tuyến dưới để dồn lên bệnh viện lớn.
Thực tế ở nhiều quốc gia, một hệ thống y tế mạnh không phải vì bệnh viện trung ương quá lớn mà vì tuyến cơ sở đủ năng lực để xử lý phần lớn nhu cầu chăm sóc ban đầu. Việt Nam muốn giảm quá tải bệnh viện thì bắt buộc phải giải được bài toán này.
Ngoài ra, cần đặc biệt coi trọng yếu tố công nghệ và dữ liệu. Nếu hồ sơ sức khỏe điện tử được liên thông tốt, bác sĩ có thể theo dõi lịch sử bệnh lý, cảnh báo nguy cơ và nhắc tái khám định kỳ. Khi đó, việc khám sức khỏe sẽ không còn là mỗi năm khám một lần rồi thôi mà trở thành quá trình theo dõi sức khỏe liên tục.
Một yếu tố rất quan trọng khác là thái độ phục vụ và đạo đức công vụ. Người dân có thể chấp nhận cơ sở vật chất chưa hoàn hảo, nhưng rất khó chấp nhận sự thờ ơ hoặc cảm giác bị phân biệt đối xử. Nếu người dân cảm thấy mình được tôn trọng, được giải thích đầy đủ và được quan tâm thực sự thì niềm tin đối với hệ thống y tế sẽ tăng lên rất nhiều.
NĐT: Để chính sách nhân văn này đi vào thực tiễn, theo đại biểu, Bộ Y tế và các cơ quan liên quan cần phải làm gì trong thời gian tới?
ĐBQH Trịnh Thị Tú Anh: Theo tôi, để chính sách đi vào cuộc sống một cách bền vững thì có ba vấn đề mang tính quyết định.
Trước hết, phải đầu tư đúng và đủ cho y tế cơ sở. Đây là "điểm nghẽn" đã được nhắc tới nhiều năm nhưng vẫn chưa được giải quyết triệt để. Nếu tuyến cơ sở yếu thì mọi chính sách y tế cộng đồng đều rất khó thành công.
Cần nhìn nhận rằng bác sĩ giỏi không muốn về tuyến dưới không chỉ vì thu nhập mà còn liên quan đến điều kiện nghề nghiệp, cơ hội phát triển chuyên môn và môi trường làm việc. Nếu không giải được bài toán con người thì rất khó nâng chất lượng thực tế của y tế cơ sở.
ĐBQH cho rằng cần phải đầu tư đúng và đủ cho y tế cơ sở (Ảnh: Hữu Thắng).
Vấn đề thứ hai là cần xây dựng cơ chế tài chính bền vững. Khám sức khỏe miễn phí cho hàng chục triệu người không thể chỉ dựa vào nguồn ngân sách ngắn hạn mà cần tính toán rất kỹ giữa ngân sách Nhà nước, bảo hiểm y tế, nguồn lực xã hội hóa và lộ trình triển khai phù hợp.
Tuy nhiên, tôi cho rằng đây là khoản đầu tư có lợi lâu dài, bởi chi phí cho dự phòng luôn thấp hơn rất nhiều so với chi phí điều trị bệnh nặng. Một ca lọc máu, đột quỵ hay ung thư giai đoạn cuối có thể tiêu tốn nguồn lực bằng chi phí khám sàng lọc cho rất nhiều người khỏe mạnh.
Vấn đề thứ ba là cần thay đổi cách đánh giá thành công của ngành y tế. Không nên chỉ đo bằng số lượt khám hay số giường bệnh, mà phải đo bằng tỉ lệ phát hiện sớm bệnh, tuổi thọ khỏe mạnh, mức độ hài lòng của người dân, khả năng quản lý bệnh mãn tính và hiệu quả quản trị dữ liệu sức khỏe cộng đồng.
Tôi cho rằng nếu triển khai nghiêm túc, đây có thể trở thành một bước ngoặt lớn của hệ thống y tế Việt Nam, tương tự như quá trình phổ cập bảo hiểm y tế trước đây.
Bởi sau cùng, một quốc gia phát triển không chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng kinh tế hay hạ tầng hiện đại, mà còn ở việc người dân có được chăm sóc sức khỏe sớm, công bằng hay không.
NĐT: Xin trân trọng cảm ơn đại biểu!
