Tờ New York Times (NYT) cho hay cuộc xung đột Trung Đông đã tạo ra một cú sốc dây chuyền lên thị trường năng lượng toàn cầu, và những người cảm nhận rõ rệt nhất sự đau đớn này không ai khác chính là đội ngũ tài xế công nghệ.
Tại Mỹ, nơi xe hơi là công cụ sinh kế duy nhất của hàng triệu 'Gig workers' (người lao động tự do), việc giá xăng tăng vọt đang biến những chuyến xe mưu sinh thành cuộc đua bù lỗ đầy tuyệt vọng.
Mặc dù các ông lớn như Uber hay Lyft đã tung ra những gói cứu trợ, nhưng đối với những người ngồi sau tay lái, bấy nhiêu dường như chỉ là muối bỏ bể.
Phẫn nộ
Lần đầu tiên sau bốn năm, giá xăng trung bình tại Mỹ đã vượt ngưỡng 4 USD/gallon, một con số gây sốc nếu biết rằng chỉ mới tháng trước, mức giá này vẫn duy trì ở mức 3 USD/gallon.
Tại các khu vực đắt đỏ như Los Angeles, thực tế còn tàn khốc hơn khi giá xăng đã chạm mốc 6,70 USD/gallon. Điều này đồng nghĩa với việc mỗi lần đổ đầy bình cho một chiếc xe phổ thông, tài xế phải tốn thêm khoảng 15 USD so với trước đây.
Bà Margarita Penalosa, một nữ tài xế kỳ cựu đã có 8 năm thâm niên chạy cho cả Uber, Lyft lẫn các ứng dụng giao đồ ăn, chia sẻ rằng bà đã phải tăng lịch làm việc từ 6 ngày lên 7 ngày mỗi tuần. Mỗi ca làm việc của bà kéo dài từ 12 đến 14 tiếng để bù đắp vào chi phí nhiên liệu đang tăng chóng mặt.
Bà Margarita Penalosa
Dù đang sử dụng một chiếc Toyota Corolla Hybrid tiết kiệm xăng, bà vẫn phải vào trạm xăng hai ngày một lần. Câu chuyện của bà Penalosa không phải là cá biệt, nó đại diện cho một thực trạng đáng báo động: Mô hình kinh tế Gig đang đẩy mọi rủi ro vận hành lên vai người lao động.
Để xoa dịu làn sóng phẫn nộ, các nền tảng công nghệ đã nhanh chóng cập nhật các chương trình hỗ trợ nhiên liệu. DoorDash nâng mức hoàn tiền xăng từ 2% lên 10% thông qua thẻ ghi nợ của hãng. Uber thì mở rộng điều kiện cho khoản trợ cấp 4.000 USD dành cho những tài xế muốn chuyển sang xe điện.
Tuy nhiên, các chuyên gia và chính những người trong cuộc cho rằng các biện pháp này mang tính đối phó hơn là thực chất.
Bà Laura Padin, Giám đốc cấp cao tại Trung tâm Luật Việc làm Quốc gia Mỹ, nhận định sắc sảo rằng những đợt tăng giá xăng này đã phơi bày bản chất khai thác của mô hình lao động mà các công ty ứng dụng đang theo đuổi. Các công ty này có thể chuyển giao toàn bộ rủi ro và chi phí kinh doanh sang phía người lao động một cách dễ dàng.
Thay vì tăng giá cước trực tiếp để hỗ trợ tài xế, họ lại yêu cầu người lao động phải mở thêm thẻ ghi nợ mới hoặc sử dụng các ứng dụng phần thưởng phức tạp để nhận được một chút chiết khấu nhỏ nhoi.
Nhìn lại năm 2022, khi xung đột Ukraine nổ ra, các hãng xe công nghệ đã áp dụng phụ phí nhiên liệu thu trực tiếp từ khách hàng. Khi đó, mỗi chuyến xe của Lyft được cộng thêm 55 xu và số tiền này được chuyển thẳng vào túi tài xế.
Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, Uber đã khẳng định họ không có kế hoạch thêm phụ phí này nhằm mục tiêu giữ giá cước ổn định cho hành khách. Một người phát ngôn của Uber nhấn mạnh rằng ý định của họ là cung cấp cứu trợ cho tài xế trong khi vẫn đảm bảo mức phí hợp lý cho người đi xe và người đặt đồ ăn.
Chiến lược này của Uber cho thấy một toan tính kinh tế rõ ràng: Bảo vệ thị phần bằng cách giữ giá rẻ, nhưng cái giá phải trả lại nằm ở thu nhập ròng của tài xế. Đối với Chris Oaks, một tài xế 64 tuổi tại Tennessee, sự thiếu hụt các khoản phụ phí cố định khiến ông phải 'sáng tạo' hơn trong việc tìm kiếm các trạm xăng giá rẻ và tận dụng các mối quan hệ với khách quen để kiếm thêm tiền bảo trì xe.
Nghịch lý nằm ở chỗ, trong khi các công ty công nghệ luôn quảng bá về sự linh hoạt và tự chủ của nghề tài xế công nghệ, thì khi đối mặt với khủng hoảng chi phí, sự linh hoạt đó biến thành sự ràng buộc. Nhiều tài xế trong các hội nhóm trên mạng xã hội đã bàn đến việc nghỉ chạy, nhưng thực tế là 'hóa đơn vẫn phải trả', buộc họ phải cầm lái lâu hơn, mệt mỏi hơn chỉ để duy trì mức thu nhập cũ.
Chưa dừng lại ở đó, áp lực lên các tài xế tại các thành phố lớn như Los Angeles còn đến từ sự cạnh tranh của các loại hình taxi không người lái như Waymo. Sự giao thoa giữa chi phí đầu vào tăng cao và áp lực công nghệ thay thế đang đẩy những người lao động như bà Penalosa vào thế chân tường.
"Điều thực sự giúp ích cho chúng tôi là họ phải đưa ra một khoản bổ sung có ý nghĩa trên mỗi chuyến xe hoặc mỗi dặm di chuyển, một điều gì đó phải thực sự mang lại sự giảm bớt gánh nặng cho túi tiền của người lao động", bà Penalosa chia sẻ.
Rõ ràng, nếu không có một cơ chế điều chỉnh giá cước linh hoạt theo biến động thị trường hoặc những gói hỗ trợ trực tiếp hơn, mối quan hệ giữa các nền tảng Gig-economy và người lao động sẽ ngày càng trở nên rạn nứt. Khi bình xăng không còn là công cụ để tiến về phía trước mà trở thành cái hố hút cạn sức lao động, niềm tin vào mô hình kinh tế tự do này có lẽ cũng sẽ cạn kiệt theo từng gallon xăng tăng giá.
*Nguồn: NYT, Fortune
