Chiêm ngưỡng ngôi đền gần 600 tuổi có nghệ thuật kiến trúc độc đáo ở xứ Nghệ

Được nối liền từ phía trong của 2 cột đèn với hệ thống tường bao mỗi bên dài 4m. Tả môn và hữu môn đều được xây dựng theo cấu trúc chồng diêm, mỗi cửa dài 2,4m, rộng 1,6m, cao 4,5m. Tầng dưới nhìn tổng thể có hình dạng như 4 cột được nối liền với nhau bởi 2 bờ tường 2 đầu. Cửa ra vào được xây theo kiểu vòm cuốn cao 2,2m, rộng 1m.

Nghi môn của đền Nguyễn Xí là công trình đồ sộ gồm tam quan và đại đăng. Tam quan có 3 cửa, trong đó cửa chính có 3 tầng với những mái ngói cong vút. Trên tam quan từ cột trụ, đến lan can, mái vòm… đều được trang trí, đắp nổi hình ảnh muông thú và nhiều loại hoa văn, phù điêu truyền thống.

Trải qua hơn 5 thế kỷ, cho dù thời gian có bào mòn, biến thiên lịch sử có thay đổi, đền được con cháu, nhân dân hương khói, tái tạo, trùng tu nên vẫn giữ lại công trình nghệ thuật kiến trúc vào loại đẹp nhất trong tỉnh Nghệ An.

Trải qua hơn 550 năm, các hiện vật trong đền vẫn được con cháu đời này kế tiếp đời khác chăm sóc, bảo vệ, bao gồm: có 3 bia đá: “Thái Sư Cương Quốc Công Di huấn - Thái Sư Cương Quốc Công Bi ký” (Do Trạng nguyên Nguyễn Trực biên soạn theo lệnh của vua Lê Thánh Tông từ năm 1467) - Tự điền cẩn hiệu tịnh miếu vũ quy chế, kiệu rồng, hai con hạc lớn, 2 bức cuốn thư, 2 tượng hổ sư bằng gỗ mít, chuông đồng, đồ tế khí, long ngai, thần chú, khảm thờ, mâm cỗ bồng, cọc sáp ống hương mâm tiến tự, hương án, trống, chuông, đều được làm bằng đồng...

Nằm giữa vị trí trung tâm của khu chính điện. Nhà được xây dựng theo kiểu chồng diêm 3 tầng trông rất uy nghi và độc đáo, có kích thước 5,5 m x 5,5m. Kết cấu nhà trung điện giống như kết cấu của Khuê Văn Các (gác khuê văn) thuộc Văn Miếu Hà Nội.

Trang trí kiến trúc nhà trung điện rất công phu, đầy sáng tạo. Bốn phía của tầng dưới đều có xây tường liên hoa và đều có lối ra vào. Trên mặt bằng của tầng dưới phía trước có 1 án thư, tiếp đến là tượng đồng chân dung Ngài Thái Sư Cương Quốc Công trong tư thế ngồi cao 1,68m, nặng 680kg.

Đền thờ Nguyễn Xí (1397–1465), một danh tướng kiệt xuất, vị “khai quốc công thần” có công lớn trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và phụng sự qua 4 đời vua nhà Lê (Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông, Lê Thánh Tông). Sau khi qua đời, ông được vua Lê Thánh Tông truy tặng tước “Thái sư Cương Quốc công”.

Ngày 31/12/2020, Di tích Nguyễn Xí được Thủ tướng Chính Phủ ký Quyết định số 2280/QĐ-TTg xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt. Hằng năm, đền vẫn duy trì 8 ngày lễ, giỗ do từ xa xưa tổ tiên truyền lại.