Những nhà máy rơi vào tầm ngắm
Saudi Arabia, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) và các quốc gia láng giềng trong khu vực Vịnh Ba Tư không chỉ khai thác nhiên liệu hóa thạch để kiếm kiếm về các khoản lợi khổng lồ, mà còn để tạo ra nước uống. Dầu mỏ được khai thác tại đây cung cấp năng lượng cho hơn 400 nhà máy khử mặn, nơi biến nước biển thành nước có thể uống được.
Sau khi Mỹ và Israel tấn công Iran vào ngày 28/2, các đòn trả đũa từ Iran đã đánh trúng các nhà máy lọc dầu và cơ sở khí đốt tự nhiên, làm gián đoạn du lịch và hàng không. Những cuộc tấn công đó đều gây tổn hại đến nền kinh tế của các quốc gia vùng Vịnh cũng như danh tiếng về sự an toàn và ổn định mà họ khó khăn lắm mới xây dựng được.
Nhưng các đòn tấn công của Iran cũng đã bắt đầu hướng tới số ít nhà máy khử mặn quan trọng ở Dubai. Các cuộc tấn công của Iran ngày 2/3 nhằm vào cảng Jebel Ali của Dubai đã suýt rơi trúng một tổ hợp khổng lồ gồm 43 nhà máy khử mặn – cơ sở đóng vai trò then chốt trong việc sản xuất hơn 160 tỷ gallon nước (khoảng 600 triệu tấn nước) mỗi năm của thành phố.
Tới nay, đã có thiệt hại tại nhà máy điện và nước Fujairah F1 của UAE và tại nhà máy Doha West của Kuwait. Trong cả hai trường hợp, thiệt hại dường như xuất phát từ các cuộc tấn công vào những cảng gần đó hoặc từ mảnh vỡ rơi xuống sau khi máy bay không người lái bị đánh chặn, không phải do cố ý tấn công.
Tuy nhiên, trong ngày 8/3, Bahrain cho biết một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Iran đã gây thiệt hại cho một nhà máy khử mặn tại nước này, đánh dấu lần đầu tiên một nhà máy khử mặn tại quốc gia vùng Vịnh trở thành mục tiêu bị tấn công trong tám ngày chiến sự giữa Iran với Mỹ và Israel.
Cuộc tấn công hôm 8/3 diễn ra chỉ một ngày sau khi Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết một nhà máy khử mặn nước ngọt trên đảo Qeshm ở miền nam Iran bị Mỹ tấn công.
“Nguồn cung nước tại 30 ngôi làng đã bị ảnh hưởng. Tấn công cơ sở hạ tầng của Iran là một bước đi nguy hiểm với những hậu quả nghiêm trọng. Mỹ đã tạo ra tiền lệ này, không phải Iran,” ông viết trên mạng xã hội X hôm 7/3.
Dù Tehran chưa bình luận về vụ tấn công tại Bahrain, sự việc đã làm dấy lên những câu hỏi về mức độ dễ chịu tổn thương của các quốc gia vùng Vịnh - vốn phụ thuộc vào các nhà máy khử mặn cho phần lớn nguồn cung nước của họ.
Vương quốc nước mặn
Các quốc gia Trung Đông thường được mô tả là “các quốc gia dầu mỏ”, nhưng ít ai biết các nước này cũng là “những vương quốc nước mặn”, những siêu cường toàn cầu trong việc sản xuất nước ngọt nhân tạo được lấy từ biển. Công nghệ khử mặn là một phần lý do khiến nơi đây có các sân golf, đài phun nước, công viên nước và thậm chí cả những khu trượt tuyết trong nhà với tuyết nhân tạo.
Tổng cộng, 8 trong số 10 nhà máy khử mặn lớn nhất thế giới nằm ở bán đảo Ả Rập. Hai nhà máy còn lại là của Israel.
Nước là nguồn tài nguyên khan hiếm ở khu vực vùng Vịnh do khí hậu khô hạn và lượng mưa thất thường. Các quốc gia vùng Vịnh cũng có nguồn nước ngọt tự nhiên rất hạn chế. Theo một báo cáo năm 2020 của Trung tâm Nghiên cứu Vùng Vịnh (Gulf Research Center), nước ngầm cùng với nước khử mặn chiếm khoảng 90% nguồn tài nguyên nước chính của khu vực.
Ảnh: AP
Tuy nhiên, trong những năm gần đây, khi nguồn nước ngầm cũng bắt đầu suy giảm do biến đổi khí hậu, các quốc gia vùng Vịnh ngày càng phụ thuộc nhiều hơn vào công nghệ khử mặn nước biển – một quá trình tiêu tốn rất nhiều năng lượng – để đáp ứng nhu cầu nước.
Hơn 400 nhà máy khử mặn nằm dọc bờ Vịnh Ả Rập từ Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) đến Kuwait, cung cấp nước cho một trong những khu vực khan hiếm nước nhất thế giới.
Theo một nghiên cứu năm 2023 do Arab Center Washington DC công bố, các quốc gia thành viên Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) chiếm khoảng 60% công suất khử mặn nước toàn cầu, sản xuất gần 40% tổng lượng nước khử mặn của thế giới.
Khoảng 42% nước uống của UAE đến từ các nhà máy khử mặn, trong khi con số này là 90% tại Kuwait, 86% tại Oman và 70% tại Saudi Arabia. Saudi Arabia cũng là quốc gia sản xuất nước khử mặn nhiều nhất thế giới.
Khoảng 100 triệu người trong khu vực vùng Vịnh phụ thuộc vào các nhà máy khử mặn để có nước sinh hoạt. Nếu không có chúng, gần như sẽ không ai có thể sinh sống ở Kuwait, Qatar và UAE – hoặc phần lớn lãnh thổ Saudi Arabia, bao gồm cả thủ đô Riyadh.
Theo Naser Alsayed, một nhà nghiên cứu môi trường chuyên về các quốc gia vùng Vịnh, công nghệ khử mặn cũng đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế của khu vực.
Ông cho biết sau khi dầu mỏ được phát hiện vào cuối những năm 1930, các quốc gia vùng Vịnh có rất ít nguồn nước ngọt tự nhiên và không thể đáp ứng nhu cầu do tăng dân số và mở rộng hoạt động kinh tế.
“Vì vậy các nhà máy khử mặn đã được xây dựng,” ông nói với Al Jazeera, đồng thời cho rằng tầm quan trọng của nước khử mặn trong việc hỗ trợ sự phát triển của vùng Vịnh thường bị đánh giá thấp.
“Do đó, việc nhắm mục tiêu hoặc làm gián đoạn các cơ sở khử mặn sẽ đặt sự ổn định và tăng trưởng kinh tế của phần lớn khu vực vào nguy cơ đáng kể,” ông nói.
“Thứ hai, khử mặn là nguồn nước ngọt chính đối với hầu hết các quốc gia GCC, đặc biệt là những nước nhỏ và rất khan hiếm nước như Bahrain, Kuwait và Qatar. Vì nguồn nước này chủ yếu được dùng cho sinh hoạt của con người, khử mặn mang ý nghĩa nhân đạo rất rõ rệt và thiết yếu để duy trì đời sống hàng ngày trong khu vực, khiến bất kỳ sự gián đoạn nào tại các cơ sở này đều đặc biệt nghiêm trọng đối với người dân,” ông nói thêm.
Nếu Tehran thực hiện các cuộc tấn công nhằm vào số ít các nhà máy khử mặn, các đồng minh của Washington trong khu vực sẽ phải gây sức ép để sớm kết thúc cuộc xung đột giữa Mỹ và Israel với Iran.
Những lo ngại của Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) về các cuộc tấn công nhằm vào các nhà máy khử mặn ở khu vực vùng Vịnh đã xuất hiện từ thập niên 1980.
Nỗi lo về các cuộc tấn công vào các nhà máy khử mặn lại nổi lên sau khi phong trào Houthi ở Yemen dùng máy bay không người lái và tên lửa tấn công các cơ sở của Saudi Arabia tại Al-Shuqaiq vào các năm 2019 và 2022 – dù chúng không gây thiệt hại lâu dài.
Tuy nhiên, vũ khí của Iran nhiều hơn và tinh vi hơn nhiều so với của lực lượng Houthi, vì vậy nếu Tehran tấn công các nhà máy khử mặn, thiệt hại có thể sẽ rất đáng kể.
Có một nghịch lý khá thú vị: năm 2025 thủ đô Tehran của Iran đối mặt với cuộc khủng hoảng thiếu nước nghiêm trọng đến mức chính phủ nước này được cho là đã cân nhắc việc di dời thủ đô đang bị hạn hán tàn phá ra khu vực ven biển.
Iran cũng sử dụng các nhà máy khử mặn, được lắp đặt tại các khu vực ven biển như đảo Qeshm ở Vịnh Ba Tư.
Tuy nhiên, Iran lại ít dễ bị tổn thương trước các cuộc tấn công nhằm làm gián đoạn hoạt động khử mặn, bởi nguồn cung nước của họ còn tới từ các con sông, giếng và đập.
Nếu một nhà máy khử mặn bị tấn công thì hậu quả ra sao?
Việc phụ thuộc nặng nề vào các nhà máy khử mặn khiến vùng Vịnh trở nên dễ tổn thương trong thời kỳ xung đột.
Trong Chiến tranh Vùng Vịnh 1990–1991, lực lượng Iraq đã cố ý phá hủy phần lớn công suất khử mặn của Kuwait, gây thiệt hại nghiêm trọng cho nguồn cung nước của nước này.
Raha Hakimdavar, một nhà thủy văn học, nói với Al Jazeera rằng về lâu dài, các cuộc tấn công vào những nhà máy này cũng có thể ảnh hưởng đến sản xuất lương thực trong nước, vốn chủ yếu sử dụng nước ngầm.
“Tuy nhiên, áp lực từ những nhu cầu cạnh tranh có thể khiến nguồn nước này bị chuyển hướng khỏi sản xuất trong nước. Điều này đặc biệt khó khăn vì khu vực cũng phụ thuộc rất nhiều vào nhập khẩu lương thực và đang đối mặt với các thách thức an ninh lương thực tiềm tàng do nguy cơ gián đoạn tại eo biển Hormuz,” Hakimdavar nói. Bà hiện là cố vấn cao cấp cho các hiệu trưởng tại Đại học Georgetown ở Qatar và Earth Commons.
Một báo cáo của CIA năm 2010 cũng cảnh báo rằng dù “mức độ phụ thuộc vào nước khử mặn khác nhau đáng kể giữa các quốc gia Vịnh Ba Tư, việc gián đoạn các cơ sở khử mặn ở hầu hết các quốc gia Ả Rập có thể gây hậu quả nghiêm trọng hơn so với việc mất đi bất kỳ ngành công nghiệp hay loại hàng hóa nào”.
Theo Alsayed, tác động của việc một nhà máy bị tấn công trong khu vực còn phụ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể của từng quốc gia.
“Đối với Saudi Arabia – quốc gia ít phụ thuộc vào khử mặn nhất và có diện tích lãnh thổ rộng lớn – các cơ sở trên Biển Đỏ mang lại khả năng chống chịu tốt hơn. UAE có trữ lượng nước dự trữ đủ dùng trong 45 ngày theo chiến lược an ninh nước 2036, vì vậy đã có các kế hoạch dự phòng để xử lý những gián đoạn tiềm tàng,” ông nói.
“Các tác động có khả năng sẽ nghiêm trọng hơn tại các quốc gia nhỏ phụ thuộc nhiều vào khử mặn như Qatar, Bahrain và Kuwait, vốn có rất ít hồ chứa chiến lược,” ông nhận định.
“Theo quan điểm của tôi, tác động lớn nhất là về mặt tâm lý,” Alsayed nói. “Nước là yếu tố thiết yếu đối với sự sống của con người, và nhận thức về rủi ro có thể gây ra nỗi sợ và hoảng loạn, điều đặc biệt khó xử lý trong bối cảnh hiện nay của khu vực, khi chính quyền đang nỗ lực duy trì sự bình tĩnh.”
Làm thế nào để đảm bảo an ninh nguồn nước?
Khi các cuộc tấn công vào các quốc gia vùng Vịnh tiếp diễn, với các cơ sở năng lượng và hạ tầng dân sự trở thành mục tiêu, Alsayed cho rằng các nước vùng Vịnh cần nhìn nhận an ninh nước như một vấn đề khu vực, thay vì chỉ là mối quan tâm riêng của từng quốc gia.
“Các quốc gia cần phối hợp chặt chẽ hơn và cùng nhau hành động. Vùng Vịnh có một nền tảng mạnh để chuẩn bị cho các thách thức về nước, nhưng chưa tận dụng hết,” ông nói.
Alsayed cho biết Chiến lược Nước Thống nhất GCC 2035 yêu cầu tất cả các quốc gia thành viên phải có kế hoạch tích hợp quốc gia về năng lượng và nước vào năm 2020, nhưng mục tiêu này vẫn chưa được hoàn thành.
“Dù thông qua mạng lưới khử mặn thống nhất, các kho dự trữ nước chiến lược chung trong khu vực, hay đa dạng hóa các mục tiêu về nguồn nước, đây chính là con đường để mở ra một kỷ nguyên mới nhằm củng cố an ninh nước cho vùng Vịnh,” ông nói.
Hakimdavar cho rằng trong ngắn hạn, các quốc gia vùng Vịnh chưa có giải pháp thay thế cho khử mặn.
Tuy nhiên, bà cho biết các quốc gia vùng Vịnh có thể dựa vào các hồ chứa nước dự trữ chiến lược – nhiều nước duy trì các kho dự trữ lớn có thể cung cấp nước cho các thành phố trong nhiều ngày hoặc lâu hơn.
“Các quốc gia cũng có thể đa dạng hóa hệ thống cung cấp nước, đồng thời đầu tư vào các nhà máy khử mặn quy mô nhỏ hơn, phân tán rộng hơn và sử dụng năng lượng tái tạo để giảm sự phụ thuộc vào một số ít cơ sở rất lớn,” bà nói thêm.
Theo Straits Times, Al Jazeera
