Năm 2023, Pan Zizheng, tiến sĩ khoa học máy tính mới tốt nghiệp, đứng trước hai ngả đường: Ở lại gã khổng lồ Nvidia (vừa cán mốc định giá 1.000 tỷ USD) hay đầu quân cho một startup non trẻ tại Trung Quốc. Anh đã chọn vế thứ hai không một chút do dự: DeepSeek (trụ sở tại Hàng Châu).
Chưa đầy hai năm sau, DeepSeek bất ngờ vươn lên dẫn đầu bảng xếp hạng ứng dụng miễn phí trên App Store Mỹ.
Yu Zhiding, nhà khoa học nghiên cứu chính tại Nvidia, chia sẻ lại cột mốc này kèm lời bình: “Rất nhiều tài năng xuất chúng của chúng tôi đến từ Trung Quốc, và họ không nhất thiết phải ở lại một công ty Mỹ mới có thể thành công.”
Nhưng cựu Hiệu trưởng Trường Quản lý Nhà nước John F. Kennedy (Đại học Harvard), Graham Allison, lại đặt ra một câu hỏi đau đáu khác: “Tại sao một tài năng như Pan Zizheng lại dồn hết tâm huyết để tạo ra bước tiến vượt bậc này tại Trung Quốc, thay vì ở ngay nước Mỹ?”
Những "quân át chủ bài" đầu quân cho sân nhà
Nhiều năm qua, Mỹ luôn là thỏi nam châm hút các học giả và kỹ sư Trung Quốc. Dữ liệu từ Viện Paulson chỉ ra rằng khoảng 38% số nhà nghiên cứu AI hàng đầu tại Mỹ từng học đại học tại Trung Quốc. Thế nhưng gần đây, quỹ đạo này đang đảo chiều rõ rệt.
Năm ngoái, Wu Yonghui, nguyên Phó Chủ tịch nghiên cứu của Google DeepMind đã gia nhập ByteDance.
Vinces Yao, người từng dẫn dắt hàng loạt dự án đại lý (agent) tại OpenAI, cũng đầu quân cho Tencent với tư cách Nhà khoa học AI trưởng.
Đến tháng 1 năm nay, Zhou Hao, cựu trưởng nhóm học tăng cường cho mô hình Gemini của Google, đã chuyển sang Alibaba.
Công thức chung của họ: Học đại học trong nước, làm tiến sĩ tại Âu-Mỹ, tích lũy kinh nghiệm tại các Big Tech toàn cầu, rồi trở về Trung Quốc nắm giữ các vị trí đầu não như giám đốc điều hành, nhà khoa học trưởng hay giáo sư đầu ngành.
Sự chuyển dịch trong giới học thuật còn mạnh mẽ hơn. Phân tích của The Economist đối với các tác giả tại hội nghị AI hàng đầu thế giới NeurIPS cho thấy trong năm 2019, chỉ 12% nghiên cứu sinh AI người Trung Quốc ở nước ngoài chọn về nước sau khi tốt nghiệp. Đến năm 2025, tỷ lệ này đã vọt lên 28%.
Damien Ma, Giám đốc Carnegie Trung Quốc, nhận định: “Nhân tài công nghệ có tính di động rất cao. Họ sẽ tìm đến nơi có những lĩnh vực cạnh tranh và thú vị nhất. Thu nhập rất quan trọng, nhưng một công việc có tầm ảnh hưởng lớn và môi trường nghiên cứu tốt mới là thỏi nam châm thực sự.”
Bạn đang cống hiến cho ai?
Khác với kỷ nguyên Internet, cuộc đua AI hiện nay đã đưa Mỹ và Trung Quốc vào thế phân cực "G2". Giữa làn sóng cạnh tranh địa chính trị khốc liệt, dòng chảy nhân tài không còn đơn thuần là lựa chọn cá nhân.
Câu hỏi đặt ra giờ đây mang tính chiến lược hơn: Bạn chọn hệ thống nào, và bạn đang cống hiến cho ai?
Khi Washington thắt chặt dòng vốn, cấm xuất khẩu chip AI và chặn các dịch vụ mô hình đối với doanh nghiệp Trung Quốc, thì Bắc Kinh cũng siết chặt kiểm soát để ngăn chặn việc rò rỉ công nghệ, dữ liệu và nhân tài cốt lõi ra nước ngoài.
"Hiệu ứng" từ vụ án Manus là một hồi chuông cảnh tỉnh. Startup AI gốc Trung Quốc này đã chuyển trụ sở sang Singapore vào tháng 7 năm ngoái để né tránh các lệnh trừng phạt từ Mỹ sau khi nhận vốn từ quỹ Benchmark.
Tuy nhiên, khi xuất hiện thông tin Meta có ý định thâu tóm Manus, giới chức Trung Quốc lập tức vào cuộc điều tra. Sáng lập viên kiêm nhà khoa học trưởng của Manus sau đó được cho là đã bị cấm xuất cảnh.
Sự việc nhanh chóng lan rộng. MiroMind, một startup AI khác chuyển nhân sự kỹ thuật ra nước ngoài để tiếp cận hạ tầng tính toán ngoại biên, cũng nhận cảnh báo tương tự.
Nhà tài trợ của công ty đã buộc phải dựng lên một "vách ngăn" tuyệt đối giữa chi nhánh Trung Quốc và toàn cầu: Cấm chia sẻ mã nguồn xuyên biên giới và hạn chế dịch chuyển nhân sự.
Thậm chí, từ đầu năm 2025, các chuyên gia AI đầu ngành của Trung Quốc đã được cơ quan chức năng khuyến nghị không nên du lịch tới Mỹ vì lý do an ninh quốc gia. Giấc mơ toàn cầu hóa của giới công nghệ giờ đây buộc phải nhường chỗ cho việc "chọn phe".
Cơn khát 5 triệu nhân lực và tiếng gọi quê hương
Đằng sau nỗ lực giữ chân nhân tài của Bắc Kinh là một thực tế phũ phàng: Cơn khát nhân lực nội địa. Bộ Nhân lực và An sinh Xã hội Trung Quốc ước tính nước này đang thiếu hụt tới hơn 5 triệu chuyên gia AI.
Để bù đắp khoảng trống, chính quyền các địa phương liên tục tung ra các khoản trợ cấp béo bở cho startup. Các trường đại học ráo riết săn lùng học giả thông qua "Quỹ Nhà khoa học trẻ xuất sắc (Hải ngoại)".
Một nghiên cứu sinh sau tiến sĩ tại Singapore tiết lộ, anh đã nhận được những lời mời chào từ quê nhà với mức lương từ 2 - 3 triệu Nhân dân tệ (khoảng 300.000 - 450.000 USD/năm) kèm hàm phó giáo sư và ngân sách tự lập nhóm nghiên cứu riêng.
Bên cạnh vật chất, nhiều nhà khoa học còn bị lay động bởi "tiếng gọi của đại tự sự quốc gia". Năm 2020, Zhu Song-Chun, nhà khoa học AI danh tiếng, đã quyết định rời Mỹ sau 28 năm để về nước thành lập Viện Trí tuệ Nhân tạo Tổng hợp Bắc Kinh.
Zhu từng xúc động chia sẻ ông ví cuộc trở về của mình như thế hệ các nhà khoa học đi trước cống hiến cho chương trình "Lưỡng đàn nhất tinh" (Hai quả bom, một vệ tinh) lịch sử.
Ngoài ra, sự cởi mở của xã hội Trung Quốc đối với các ứng dụng AI thực tế cũng là một điểm cộng lớn so với những cuộc tranh cãi pháp lý và đạo đức kéo dài tại Mỹ.
"Đất lành" liệu có giữ được chim?
Dù vậy, việc giữ chân các "ngôi sao" Thung lũng Silicon lâu dài tại Trung Quốc vẫn là một bài toán hóc búa.
Tháng 4 năm nay, Wu Yi, cựu nghiên cứu viên OpenAI từng thuộc nhóm "Bộ tứ Berkeley" tại Đại học Thanh Hoa, đột ngột dứt áo ra đi để đầu quân cho Meta (Mỹ). Lý do được cho là Wu không thể thích nghi nổi với môi trường học thuật nặng tính hành chính tại quê nhà.
Sự khác biệt về văn hóa làm việc và hệ thống đánh giá là rào cản lớn nhất đối với những người đã quen với lối nghiên cứu tự do kiểu Mỹ.
Tại Trung Quốc, áp lực cạnh tranh khốc liệt, các mối quan hệ xã giao phức tạp và cơ chế đánh giá nặng tính KPI dễ bóp nghẹt tư duy sáng tạo mang tính đột phá.
Hơn nữa, cơ chế "cửa xoay" cho phép nhân tài tự do luân chuyển giữa trường đại học và doanh nghiệp tại Trung Quốc vẫn còn rất xơ cứng so với Thung lũng Silicon.
Dù Bắc Kinh đang nỗ lực cải cách bằng cách bỏ tư duy quá chú trọng vào bài báo, học hàm, học vị, giải thưởng, danh hiệu; việc thay đổi một hệ thống đã bám rễ sâu xa vẫn cần rất nhiều thời gian.
Cuộc chiến giành giật bộ óc AI lớn nhất thế giới giữa hai siêu cường vì thế sẽ còn tiếp diễn với những kịch bản vô cùng khó lường.
Nguồn: SCMP, BI, ThinkChina
