Huyền thoại về lời nguyền pharaoh trừng phạt những kẻ xâm phạm lăng mộ bắt đầu lưu truyền ở Châu Âu từ trước khi phát hiện lăng mộ Tutankhamun năm 1922. Sự ra đi của Lord Carnarvon năm 1923 do vết muỗi đốt nhiễm trùng dẫn đến viêm phổi, cùng cái chết của nhà tài chính George Jay Gould, nhà khảo cổ Arthur Mace và thư ký Richard Bethell đã thắt chặt thêm giai thoại này.
Tuy nhiên, khoa học đã giải mã không có yếu tố siêu nhiên nào tồn tại. Howard Carter vẫn sống tới năm 1939 dù làm việc nhiều năm trong lăng mộ. Một nghiên cứu trên tạp chí BMJ theo dõi 44 người Tây phương liên quan đến cuộc khai quật cũng chứng minh không có sự khác biệt về tỷ lệ sống sót giữa nhóm tiếp xúc và không tiếp xúc. Lăng mộ cũng hoàn toàn không có dòng văn tự khắc lời nguyền.
Truyền thuyết lời nguyền pharaoh xuất phát từ hiện tượng văn hóa Tây phương chứ không chứa yếu tố siêu nhiên, dù việc tiếp xúc với lăng mộ cổ thực sự tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe từ vi sinh vật.
Dù vậy, câu hỏi khoa học đặt ra là liệu việc bước vào lăng mộ cổ đại có làm ai đó bị bệnh? Câu trả lời là có, nhưng đến từ rủi ro sinh học hoàn toàn tự nhiên.
Nghiên cứu mới trên tạp chí International Journal of Cultural Property chỉ ra truyền thuyết này đang mang một hình thái hiện đại thông qua chợ đen buôn bán hài cốt người trên internet. Giáo sư Kirsty Squires từ Đại học Staffordshire cho biết sự bùng nổ mạng xã hội đã thúc đẩy nhu cầu này.
Khảo sát 128 bài đăng và lô đấu giá giai đoạn 2011-2025 ghi nhận 27 trường hợp bán bộ phận riêng lẻ như tay, chân và 21 chiếc đầu ướp xác nguyên vẹn. Hơn một nửa số mẫu là đầu, hộp sọ còn tóc hoặc mô, cùng những chiếc đầu thu nhỏ tsantsas.
Hoạt động mua bán hài cốt và xác ướp người bùng nổ mạnh mẽ trên các nền tảng mạng xã hội như TikTok và Facebook, tạo nên các hội nhóm giao dịch ngầm được tổ chức chuyên nghiệp nhưng lại bỏ qua rủi ro sinh học.
Thị trường này gia tăng công khai từ năm 2022 sau một video lan truyền trên TikTok của kẻ buôn hài cốt, châm ngòi cho các tranh cãi về pháp lý, đạo đức và lịch sử thuộc địa. Đến năm 2024, điều tra trên bốn nhóm riêng tư ở Facebook ghi nhận giao dịch diễn ra vô cùng bài bản.
Các thành viên sử dụng thuật ngữ chuyên ngành, chia sẻ quy chuẩn chung và ngầm bình thường hóa hành vi buôn bán hài cốt người. Mối lo ngại lớn nhất là các nhà sưu tập tư nhân thường coi xác ướp như món cổ vật bất động mà quên rằng preserved (được bảo quản) không đồng nghĩa với sterile (vô trùng).
Việc ướp xác chỉ làm chậm quá trình phân hủy chứ không tiêu diệt hoàn toàn vi sinh vật.
Xác ướp không hề vô trùng; nghiên cứu khảo sát 128 bài đăng ghi nhận nhiều mẫu vật (đầu, bàn tay, bàn chân) bị nhiễm vi nấm độc hại (đặc biệt là chi Aspergillus) và tích tụ các kim loại nặng cực độc như thạch tín, thủy ngân, chì từ hóa chất bảo quản cũ.
Lớp da và mô được bảo quản vẫn có thể là nơi trú ngụ của vi khuẩn, nấm mốc và nấm men. Khi độ ẩm hoặc điều kiện lưu trữ thay đổi, vi sinh vật sẽ lập tức phát triển trở lại. Phân tích hình ảnh từ 13 bài đăng trên Facebook cho thấy dấu hiệu nhiễm nấm rõ rệt với các đốm trắng, xám, vàng, đen và mảng sần tối màu.
Dù không thể trực tiếp lấy mẫu định danh, các nghiên cứu trước đây chỉ ra chi nấm Aspergillus chính là thủ phạm số một. Loại nấm mốc này giải phóng các bào tử vi mô vào không khí. Hít phải bào tử với mật độ cao có thể gây kích ứng phổi, thậm chí nhiễm trùng nghiêm trọng ở người suy giảm miễn dịch.
Đây cũng là loại nấm Aspergillus flavus từng được tìm thấy sau cuộc khai quật mộ vua Casimir IV Jagiellon ở Ba Lan năm 1973. Giả thuyết nấm Aspergillus liên quan cái chết của Lord Carnarvon cũng được nêu ra dù chưa chứng minh.
Các nhà sưu tập tư nhân xử lý xác ướp thiếu an toàn như dùng tay trần tiếp xúc hoặc trưng bày không che chắn trong không gian sống, tạo rủi ro phát tán bào tử nấm vào không khí.
Nấm mốc không phải hiểm họa duy nhất. Quá trình ướp xác cổ đại và kỹ thuật bảo quản thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 còn sử dụng các hóa chất như thạch tín, thủy ngân, chì, natron, dầu và nhựa cây.
Các kim loại nặng này duy trì độc tính suốt hàng thế kỷ. Trong khi các bảo tàng áp dụng nghiêm ngặt găng tay, khẩu trang, áo phòng thí nghiệm và hệ thống kiểm soát môi trường, thì các hộ gia đình hoàn toàn bỏ qua các quy tắc này.
Nghiên cứu ghi nhận 22 bài đăng chụp cảnh người dùng tay trần chạm vào xác ướp hoặc trưng bày công khai trong nhà mà không có đồ che chắn.
Việc giao dịch xác ướp qua đường bưu điện quốc tế diễn ra bằng cách lách luật, khai báo sai danh mục hải quan, đe dọa trực tiếp đến an toàn sức khỏe của nhân viên bưu chính, tài xế và lực lượng hải quan.
Hiểm họa này tiếp tục lan rộng khi xác ướp được gửi qua đường bưu điện. Một trường hợp điển hình là bưu kiện chứa hài cốt ướp xác gửi từ Anh sang Mỹ lọt qua dịch vụ Royal Mail dù hãng nghiêm cấm vận chuyển hài cốt chưa hỏa táng.
Người bán đã lợi dụng kẽ hở bằng cách khai báo gian dối mã hải quan thành mô hình giáo dục hoặc vật sưu tầm khảo cổ. Điều này khiến nhân viên phân loại, tài xế và cán bộ hải quan đối mặt với rủi ro sức khỏe mà không hay biết.
Các nhà nghiên cứu kiến nghị siết chặt quy định bưu chính, tăng cường giám sát thị trường và đào tạo nhân viên vận chuyển. Lời nguyền siêu nhiên của pharaoh không có thật, nhưng vi nấm, kim loại nặng và mô người bảo quản kém thì chắc chắn có thể gây hại.
Tham khảo: ZME
Đức Khương
