Lễ tang tiễn đưa ông Ali Mohammad Naini - người phát ngôn của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, tại Tehran ngày 21/3. (ảnh: AP)
Không đầu hàng
Khi cuộc chiến tại Iran bước sang tuần thứ 4, các hoạt động của Mỹ ngày càng tập trung vào dòng chảy năng lượng toàn cầu, còn Tehran bác bỏ những nỗ lực nhằm tìm kiếm một lối thoát ngoại giao cho cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động.
Tehran đang leo thang tấn công vào các nước láng giềng, đặt cược rằng cách này sẽ gia tăng sức ép kinh tế toàn cầu nhanh hơn so với việc chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump có thể giảm bớt sức ép quân sự, một số nhà ngoại giao Iran, châu Âu và Ả-rập cho biết.
Việc Iran không chấp nhận đầu hàng gắn liền với thế mạnh của nước này ở eo biển Hormuz, nơi khoảng 1/5 lượng nhiên liệu của thế giới đi qua, và Tehran hầu như đã đóng tuyến đường này, gây chao đảo thị trường năng lượng.
Ngày 21/3, Tổng thống Donald Trump đưa ra tối hậu thư, yêu cầu Tehran mở lại tuyến đường thủy quan trọng này trong 48 giờ, nếu không Mỹ sẽ “xóa sổ” các nhà máy điện Iran.
Bằng cách đóng một phần eo biển, Iran đang tìm cách “khiến hành động xâm lược này trở nên cực kỳ tốn kém đối với các bên gây hấn. Chúng tôi đơn độc chống lại siêu cường quân sự lớn nhất trong lịch sử”, một nhà ngoại giao Iran nói với Washington Post .
Theo quan chức Ả-rập và các nhà ngoại giao châu Âu, giới lãnh đạo Iran coi khả năng kiểm soát eo biển và chống chịu các đợt tấn công dồn dập của Mỹ và Israel là một chiến thắng ngắn hạn. Nhưng khi chiến tranh mở rộng, cơ sở hạ tầng trọng yếu của Iran ngày càng bị đe dọa, ban lãnh đạo nước này cũng rất lo ngại về khả năng phục hồi trong dài hạn.
“Chừng nào chế độ còn tồn tại, họ có thể gây bất ổn trong khu vực, gây hoảng loạn cho thị trường quốc tế bằng giá dầu và khí đốt. Vâng, đó là cách họ coi là chiến thắng. Họ không cảm thấy áp lực phải đàm phán”, một nhà ngoại giao châu Âu làm việc tại vịnh Ba Tư cho biết.
Theo nhà ngoại giao giấu tên này, cho đến nay tác động kinh tế của cuộc xung đột đối với Mỹ và các đồng minh châu Âu “ở mức vừa phải”, chưa nghiêm trọng đến mức Mỹ phải đàm phán.
Trước khi ông Trump đưa ra tối hậu thư 48 giờ để mở lại eo biển Hormuz, Lầu Năm Góc đã tăng cường các hoạt động quanh điểm nghẽn chiến lược này, gia tăng không kích và triển khai thêm trực thăng tấn công tới khu vực. Mở lại eo biển bằng vũ lực đòi hỏi phải dọn sạch các vị trí của Iran để tàu chiến Mỹ có thể hộ tống tàu chở dầu đi qua.
Ngày 20/3, Bộ Tài chính Mỹ nỗ lực cố gắng làm dịu thị trường năng lượng bằng cách dỡ bỏ trừng phạt dầu thô Iran đã được bốc lên tàu.
Từ tuần trước, các quan chức Qatar và Oman bắt đầu liên hệ với Iran về khả năng ngừng bắn, sau khi họ đánh giá rằng sức mạnh quân sự áp đảo của Mỹ và Israel khó có thể lật đổ chính phủ Iran trong ngắn hạn. Iran đáp lại rằng họ chỉ tham gia nếu Mỹ và Israel ngừng tấn công trước, quan chức Ả-rập và các nhà ngoại giao châu Âu cho biết.
“Iran không sẵn sàng cho một lệnh ngừng bắn sớm như cuộc chiến 12 ngày”, nhà ngoại giao Iran nói, nhắc đến chiến dịch tấn công của Israel và Iran tháng 6/2025.
Ông cho biết Iran lần này sẽ không ngừng tấn công các mục tiêu liên quan đến ích của Mỹ nếu Washington đồng ý một số bảo đảm “không xâm lược”, bao gồm bồi thường thiệt hại do chiến tranh - những điều mà Tehran coi là cần thiết để ngăn Israel và Mỹ tấn công lần nữa.
Nhà ngoại giao này kêu gọi ông Trump chấm dứt chiến tranh trước khi leo thang hơn nữa. “Đây mới chỉ là khởi đầu cho việc Mỹ bị sa lầy. Không còn lối thoát nào khác”, ông nói.
Theo Lầu Năm Góc, Mỹ và Israel đã tấn công hơn 15.000 mục tiêu trên khắp Iran. Các cuộc tấn công đã phá hủy cơ sở hạ tầng quân sự, các tòa nhà dân sự và loại bỏ nhiều lãnh đạo cấp cao. Bộ Y tế Iran cho biết hơn 1.200 dân thường đã thiệt mạng trong xung đột, bao gồm vụ tấn công vào trường học khiến hơn 160 người chết, phần lớn là trẻ em.
Hiện trường một vụ tấn công vào thành phố Dimona ở miền nam Israel ngày 22/3. (Ảnh: AP)
Buộc Mỹ phải lùi bước
Chỉ trong tuần qua, các cuộc không kích của Israel đã loại bỏ 4 quan chức cấp cao Iran, trong đó có ông Ali Larijani - Thư ký Hội đồng An ninh quốc gia tối cao, và người phát ngôn của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Ali Mohammad Naini.
Xung đột đã mở rộng sang tấn công vào cơ sở hạ tầng năng lượng khu vực. Sau khi mỏ khí South Pars trở thành mục tiêu, Iran trả đũa bằng cách tấn công Qatar, Ả-rập Xê-út và Kuwait, gây thiệt hại hàng tỷ đô la cho một cơ sở khí đốt tự nhiên của Qatar.
“Tình hình vẫn đang trên đà leo thang. Iran vẫn chưa đạt được mục tiêu, họ vẫn đang cố gắng tăng tổn thất cho đối thủ”, ông Alan Eyre, chuyên gia tại Viện Trung Đông ở Washington, nhận định. Theo nhà nghiên cứu này, các lãnh đạo Iran tin rằng khi gây đủ sức ép kinh tế, họ có thể buộc ông Trump phải lùi bước.
Theo một quan chức châu Âu từng làm việc tại Iran, những vụ ám sát liên tiếp nhằm vào hàng ngũ lãnh đạo cấp cao Iran cũng làm giảm động lực đàm phán của Tehran. Theo quan chức này, việc sát hại ông Larijani gây tổn hại nghiêm trọng cho triển vọng đàm phán, vì quan chức này là một trong số ít người có thể làm việc với phương Tây.
Trong nhiều năm trước, ông Larijani duy trì kênh liên lạc hậu trường với Mỹ thông qua châu Âu, và trước khi thiệt mạng, có thông tin ông đang tìm cách liên lạc với chính quyền Tổng thống Trump thông qua Mátxcơva.
Các vụ ám sát là “phép thử sức chịu đựng của một hệ thống được xây dựng để tồn tại vượt qua từng cá nhân”, vị quan chức châu Âu nói.
Tuy nhiên, đằng sau những tuyên bố cứng rắn công khai, ban lãnh đạo Iran đang đối mặt với những lo ngại sâu sắc về chi phí dài hạn của cuộc chiến, ông Reuel Marc Gerecht, cựu sĩ quan tình báo Mỹ về Iran và hiện là chuyên gia cao cấp tại Quỹ Bảo vệ Dân chủ ở Washington, nhận định.
Ông cho rằng cuộc chiến kéo dài có thể có lợi cho Iran trong ngắn hạn, nhưng cuối cùng sẽ phản tác dụng, khi thiệt hại nặng nề do hàng nghìn cuộc không kích của Mỹ và Israel sẽ khiến chính phủ Iran đối mặt với nhiều bất mãn trong nước, với nguy cơ xuất hiện các làn sóng bất ổn mới.
“Những thời điểm quan trọng nhất đối với họ không phải là khi đang chống chịu các đợt tấn công, mà là khi dừng tấn công”, ông nói.
