Vỏ bom tại cơ sở sản xuất bom hạt nhân Circle bị bỏ hoang của Nam Phi gần Pretoria.
Từng có thời điểm châu Phi sở hữu vũ khí hạt nhân? Vậy tại sao hiện nay lục địa này lại không còn chúng? Nhìn lại quá khứ, chúng ta có thể thấy đây là một bước ngoặt lịch sử - thời điểm mà quỹ đạo an ninh của khu vực đã có một sự thay đổi mang tính quyết định, theo RT.
Quốc gia sở hữu
Sự kiềm chế của châu Phi được biện minh trên cơ sở các nghĩa vụ đạo đức và pháp lý được ghi trong các hiệp ước quốc tế. Trong lịch sử, Nam Phi dưới chế độ phân biệt chủng tộc là quốc gia duy nhất ở châu Phi từng sở hữu vũ khí hạt nhân.
6 loại vũ khí hạt nhân có thể thả từ máy bay đã được chế độ phân biệt chủng tộc phát triển từ năm 1970 đến năm 1980 để chống lại các phong trào cách mạng ở châu Phi được quân đội Cuba và Liên Xô hậu thuẫn, những phong trào tìm kiếm độc lập và tự do khỏi ách thống trị thuộc địa, đặc biệt là ở Mozambique và Angola.
Trong bối cảnh những lời kêu gọi tự do ngày càng mạnh mẽ và căng thẳng giảm bớt giữa các cường quốc thời Chiến tranh Lạnh vào cuối những năm 1980, chế độ phân biệt chủng tộc phải đối mặt với các lệnh trừng phạt tập thể và sự cô lập quốc tế ngày càng tăng. Về mặt kinh tế, việc duy trì vũ khí hạt nhân cũng vô cùng tốn kém.
Trong số những thách thức này, thách thức quan trọng nhất là nỗi lo sợ rằng Đại hội Dân tộc châu Phi (ANC), một đảng chính trị toàn châu Phi, sẽ nắm giữ vũ khí hạt nhân khi chế độ sụp đổ hoàn toàn.
Trong bối cảnh đó, Tổng thống của chế độ phân biệt chủng tộc, Frederik Willem de Klerk, đã miễn cưỡng xem xét việc nới lỏng luật phân biệt chủng tộc và trả tự do cho Nelson Mandela khỏi nhà tù, lúc đó là Phó Chủ tịch của ANC, đồng thời kêu gọi giải tán kho vũ khí hạt nhân trong giai đoạn từ năm 1989 đến năm 1990.
ANC coi đó là một chiến thắng. Như Mandela đã tuyên bố năm 1998 tại Đại hội đồng Liên hợp quốc về Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân:
"Chúng ta phải đặt câu hỏi, nghe có vẻ ngây thơ đối với những người đã đưa ra những lập luận tinh vi để biện minh cho việc từ chối loại bỏ những vũ khí hủy diệt hàng loạt khủng khiếp và đáng sợ này - vậy tại sao chúng ta lại cần chúng?
Đó là sự bám víu vào việc sử dụng mối đe dọa vũ lực để khẳng định vị thế thống trị của một số quốc gia so với các quốc gia khác.
Châu Phi cần được tuyên bố là khu vực phi hạt nhân và thoát khỏi những ràng buộc của Chiến tranh Lạnh", Kwame Nkrumah, Tổng thống đầu tiên của Ghana, tuyên bố trong hội nghị thượng đỉnh đầu tiên của Tổ chức Thống nhất châu Phi (nay là Liên minh châu Phi) vào tháng 5/1963.
Ông Nkrumah coi vũ khí hạt nhân là phương tiện hủy diệt mà không đóng góp gì cho sự phát triển của lục địa.
Hiệp ước Pelindaba
Tư tưởng Liên Phi do nhà lãnh đạo Nkrumah chủ trương đã hình thành nên nền tảng của Hiệp ước Khu vực Phi vũ khí hạt nhân châu Phi, còn được gọi là Hiệp ước Pelindaba.
Hiệp ước được thông qua vào ngày 2/6/1995, để thể hiện quyết định của Nam Phi trở thành một quốc gia không có vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, mãi đến ngày 15/7/2009, Hiệp ước mới có hiệu lực.
Hiệp ước này bổ sung cho Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân của Liên Hợp Quốc (NPT) bằng cách chia sẻ các điều khoản tương tự. Đặc biệt, lời mở đầu của Hiệp ước Pelindaba khẳng định việc sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình theo Điều IV của NPT.
NPT có 191 quốc gia ký kết, bao gồm 53 quốc gia châu Phi, cũng như sự phê chuẩn của năm quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân: Mỹ, Nga, Trung Quốc, Pháp và Anh.
Tiêu chuẩn kép trong trật tự hạt nhân
Mặc dù luật pháp châu Phi về vũ khí hạt nhân khá rõ nhưng tính toán an ninh của lục địa này lại trở nên phức tạp do những điểm mơ hồ trong hệ thống hạt nhân toàn cầu.
Một ví dụ đáng chú ý là thỏa thuận chia sẻ vũ khí hạt nhân giữa các nước thành viên NATO như: Đức, Ý, Hà Lan và Thổ Nhĩ Kỳ, những nước đã phê chuẩn Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) và được coi là các quốc gia không sở hữu vũ khí hạt nhân. Do đó, chúng thuộc phạm vi điều khoản II của Hiệp ước NPT.
Điều khoản này buộc các quốc gia thành viên không sở hữu vũ khí hạt nhân không được nhận "bất kỳ sự chuyển giao nào về vũ khí hạt nhân hoặc các thiết bị nổ hạt nhân khác, hoặc quyền kiểm soát trực tiếp hoặc gián tiếp đối với các vũ khí hoặc thiết bị nổ đó", trong khi Điều I của NPT lại quy định cụ thể các quốc gia thành viên sở hữu vũ khí hạt nhân, bao gồm cả Mỹ, không được chuyển giao các loại vũ khí đó cho bất kỳ bên nhận nào.
Tuy nhiên, điều trớ trêu là châu Âu lại được bảo vệ dưới chiếc ô hạt nhân của Mỹ thông qua thỏa thuận chia sẻ vũ khí của NATO, bao gồm việc cất giữ hơn 100 vũ khí hạt nhân thuộc sở hữu của Mỹ tại 5 quốc gia thành viên NATO trên 6 căn cứ khác nhau.
Một điểm mơ hồ khác phát sinh từ việc các quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân, bao gồm Ấn Độ và Pakistan, không phê chuẩn Hiệp ước NPT, bất chấp căng thẳng giữa hai nước. Triều Tiên đã ký hiệp ước vào năm 1985, nhưng đã rút khỏi hiệp ước vào năm 2003 và tuyên bố mình là một quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân.
Cuối cùng là tranh cãi về chính sách hạt nhân của Israel. Israel chưa ký cũng chưa phê chuẩn Hiệp ước NPT, và cũng không cho phép Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) tiến hành thanh tra toàn diện một số cơ sở hạt nhân của mình, bao gồm cả lò phản ứng nghiên cứu IRR-2 tại Trung tâm Nghiên cứu Hạt nhân Negev, được cho là có thể đã hỗ trợ sản xuất vũ khí hạt nhân đầu tiên của nước này vào năm 1966-1967.
Quốc gia này vẫn giữ thái độ mơ hồ trong câu trả lời về việc liệu họ có sở hữu vũ khí hạt nhân hay không. Khi được nhà báo Mehdi Hasan của Al Jazeera hỏi vào năm 2018 về cáo buộc Israel sở hữu từ 80 đến 400 vũ khí hạt nhân bất hợp pháp, Danny Ayalon, cựu Thứ trưởng Ngoại giao Israel, đã trả lời: "Vậy thì sao?"
Ngôn ngữ dễ hiểu
Giáo sư Patrick Loch Otieno Lumumba, một luật sư và nhà hoạt động người Kenya, đồng thời là cựu Hiệu trưởng Trường Luật Kenya, từng nói: "Đôi khi, tôi ước châu Phi cũng có vũ khí hạt nhân, bởi vì đó là ngôn ngữ duy nhất mà châu Âu và Mỹ hiểu được".
Tuyên bố này phản ánh một cách khái quát sự can thiệp liên tục vào công việc nội bộ của các nước châu Phi, bao gồm cả cuộc tấn công Libya năm 2011 của NATO, mà một số người cho rằng sẽ không xảy ra nếu nước này sở hữu vũ khí hạt nhân để răn đe vào thời điểm đó, vì đó là cách chắc chắn nhất để bảo vệ chủ quyền của một quốc gia.
Quan điểm rõ ràng của châu Phi về vũ khí hạt nhân thể hiện vai trò lãnh đạo về mặt đạo đức trong phát triển một thế giới hòa bình.
Tuy nhiên, giữa bối cảnh căng thẳng địa chính trị leo thang, lục địa này đang đứng trước ngã ba đường, liệu vai trò lãnh đạo về mặt đạo đức của họ có thể trở thành tiền lệ cho việc giải trừ vũ khí hạt nhân, hay điều này chỉ đơn thuần khiến họ dễ bị tổn thương một cách nguy hiểm.
