Xuất hiện từ thời kỳ hoàng kim của thế giới Hồi giáo (khoảng giữa thế kỷ thứ 8 và thứ 14), cửa lưới Mashrabiya đã lan tỏa khắp thời gian và các châu lục trên toàn cầu, để lại dấu ấn trên các công trình kiến trúc từ Marrakesh đến Baghdad; từ những dinh thự nguy nga của Istanbul thời Ottoman đến những con phố lộng gió của Al-Andalus.
Mashrabiya không đơn giản là làm đẹp cho ngôi nhà, đằng sau nó là câu chuyện về thành tựu kiến trúc có sức ảnh hưởng lớn đến con người.
Nếu như người Ả Rập cổ đại phát minh ra nó để đón gió và làm mát thụ động trong cái nóng khô hạn của sa mạc Trung Đông - thì giờ đây, các tập đoàn kiến trúc hàng đầu thế giới đang chi hàng triệu đô để biến nó thành tương lai của ngành xây dựng toàn cầu: Xanh hơn - Mát hơn - Và không tốn 1 Watt điện.
Thuật ngữ “Mashrabiya” bắt nguồn từ từ “mashrafa” trong tiếng Ả Rập, có nghĩa là nơi uống hoặc giải khát.
Architizer trích dẫn các nghiên cứu về kỹ thuật làm mát thụ động đã chứng minh rằng những phương pháp truyền thống này có thể giảm nhiệt độ trong nhà xuống tới 10 - 15 độ C, tạo ra điều kiện sống thoải mái hơn mà không cần dựa vào hệ thống HVAC (sưởi, thông gió và điều hòa không khí) hiện đại mà "hại điện".
Từ những ô lưới gỗ tinh xảo trên cửa sổ, tuân theo các nguyên tắc hình học phức tạp, Mashrabiya đã phát triển thành một trong những thành tựu kiến trúc phức tạp và ảnh hưởng nhất trong lịch sử loài người.
Khoảnh khắc Mashrabiya "chạm thế kỷ 21"
Năm 1987, tại thủ đô Paris hoa lệ của Pháp, một tòa nhà khánh thành bên bờ sông Seine đã gây chấn động thế giới kiến trúc bấy giờ - không phải vì quy mô hay vật liệu, mà vì một chi tiết trên mặt tiền phía nam.
Mặt tiền phía nam của Viện Thế giới Ả Rập (Institut du Monde Arabe - IMA) tại Paris được trang trí bằng 240 tấm Mashrabiya bằng kim loại. 240 tấm Mashrabiya chứa tổng 30.000 tấm kim loại cảm quang tự động điều chỉnh theo ánh sáng mặt trời, thực hiện tối đa 18 lần điều chỉnh mỗi ngày.
Tòa nhà Viện Thế giới Ả Rập tại Paris, Pháp - công trình đầu tiên "học hỏi" phát minh Mashrabiya của người Hồi giáo.
Kiến trúc sư người Pháp có tầm ảnh hưởng bậc nhất thế giới Jean Nouvel đã làm một điều phi thường: Ông lấy một kỹ thuật 1.200 năm tuổi, hiểu thấu đáo nguyên lý vật lý đằng sau nó, rồi tái hiện nó bằng nhôm, kính và vi mạch điện tử.
Kết quả là tòa nhà đầu tiên trên thế giới có mặt tiền thông minh biết phản ứng với mặt trời - một ý tưởng mà ngày nay người ta gọi là "dynamic facade - mặt dựng động" và coi là đỉnh cao của kiến trúc bền vững.
Không gian hài hòa bên trong Viện Thế giới Ả Rập.
Nhưng đó mới chỉ là mở đầu.
Nếu Institut du Monde Arabe là lời tuyên ngôn đầu tiên, thì Al Bahr Towers tại Abu Dhabi (Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất - UAE), hoàn thành năm 2012, là bản giao hưởng đầy đủ.
Hai tòa tháp 29 tầng này sở hữu mặt tiền động lực học được vi tính hóa (computerization) lớn nhất thế giới. Hơn 2.000 cấu kiện hình ô dù bằng sợi thủy tinh phủ kín bề ngoài mỗi tháp, tự động mở và đóng theo chuyển động của mặt trời, giảm lượng nhiệt mặt trời xâm nhập vào tòa nhà và giảm độ chói hơn 50%.
Al Bahr Towers cao "chọc trời" 145 mét. Ảnh: AO Technology
Cận cảnh mặt tiền tại 2 tòa tháp Al Bahr Towers, áp dụng cơ chế hoạt động giống hệt Mashrabiya.
Cơ chế hoạt động giống hệt Mashrabiya nguyên thủy nhưng được điều khiển bởi hệ thống quản lý tòa nhà, cảm biến bức xạ mặt trời, và thiết kế tham số. Thiết kế sáng tạo của mặt tiền bằng kính giúp giảm lượng khí thải carbon của tòa nhà đến 40%, theo Abudhabioffplan.
Nhờ áp dụng Mashrabiya, các kỹ sư đã giải được thách thức tìm ra cách làm mát tự nhiên cho các phòng ở độ cao "chọc trời" 145 mét.
Đây không còn là Mashrabiya của gỗ và đất nung. Đây là Mashrabiya của thuật toán và vật liệu composite. Nhưng nguyên lý - che nắng thông minh, cho phép gió và ánh sáng khuếch tán đi vào, phản ứng với điều kiện môi trường - là nguyên lý của người thợ gỗ Baghdad nghìn năm trước, nguyên vẹn không thay đổi.
5 chức năng trong một thiết kế Mashrabiya. Không một vật liệu xây dựng hiện đại đơn lẻ nào làm được tất cả những điều đó cùng một lúc.
Con số tỷ USD phía sau một phát minh nghìn tuổi
Thế giới đang nóng lên. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), nhu cầu điều hòa không khí toàn cầu được dự báo tăng gấp ba lần vào năm 2050. Điều đó có nghĩa là hàng tỷ thiết bị máy lạnh mới, hàng trăm tỷ kilowatt điện mới, hàng tỷ tấn CO₂ mới cố giúp cho con người làm mát nhưng lại gây nóng hành tinh - một vòng luẩn quẩn không có điểm dừng.
Và chính trong bối cảnh đó, những giải pháp thụ động như Mashrabiya đang trở thành mộ trong những tâm điểm của một cuộc cách mạng kinh doanh khổng lồ.
Báo cáo của Grandviewresearch cho thấy, quy mô thị trường mặt tiền toàn cầu (phân khúc gần nhất với nguyên lý Mashrabiya) được ước tính đạt 284,4 tỷ USD vào năm 2025 và dự kiến sẽ đạt 439,0 tỷ USD vào năm 2033, tăng trưởng với tốc độ CAGR 5,8% giai đoạn 2026-2033.
Trong đó, phân khúc mặt tiền thông gió chiếm lĩnh thị trường mặt tiền, với thị phần doanh thu lớn nhất đạt 46,0% vào năm 2025.
Thị trường tỷ USD này đang hướng tới các hệ thống đa chức năng và tạo ra năng lượng. Một phân khúc mới nổi bật là thị trường mặt tiền tích hợp hệ thống quang điện mặt trời, nơi các tấm pin mặt trời được tích hợp liền mạch vào lớp vỏ công trình.
Những con số phản ánh một sự dịch chuyển mang tính thế hệ trong ngành xây dựng toàn cầu: Từ tư duy "xây tòa nhà kín, bơm máy lạnh vào" sang tư duy "thiết kế tòa nhà biết hít thở, tự điều tiết nhiệt độ và tiết kiệm năng lượng".
