Từ khiếu nại của một khách hàng về chiếc bánh kem không như ý, một cuộc đại thanh tra đã bóc trần mạng lưới hàng chục nghìn gian hàng "ma" tại Trung Quốc. Vụ việc dẫn đến mức phạt kỷ lục cho các ông lớn công nghệ và phơi bày những góc khuất của cuộc đua dìm giá khốc liệt.
Cuộc điều tra — với những tình tiết kịch tính như xô xát giữa thanh tra và nhân viên giao hàng, giả vờ cấp cứu, hay những mẩu giấy viết vội bảo nhau "giữ im lặng" — bắt đầu từ mùa hè năm ngoái. Theo truyền thông Trung Quốc, một người đàn ông tại Bắc Kinh tên Liu đã nhận được chiếc bánh sinh nhật trang trí bằng hoa giả không thể ăn được.
Bất bình với chất lượng chiếc bánh đặt qua ứng dụng giao hàng, ông Liu đã báo cáo vụ việc với cơ quan chức năng địa phương.
Mạng lưới "cửa hàng ảo" quy mô công nghiệp
Quá trình kiểm tra đã hé lộ một sự thật ngỡ ngàng: Đây là một chuỗi cửa hàng bánh kem giả mạo với gần 400 chi nhánh nhưng hoàn toàn không có cửa hàng vật lý, sử dụng giấy phép kinh doanh thực phẩm giả.
Vụ việc đã châm ngòi cho một cuộc tổng thanh tra trên quy mô toàn quốc, phơi bày một "chuỗi cung ứng thực phẩm trong bóng tối". Tại đây, các thương nhân nhận đơn và thu tiền của khách, sau đó đẩy đơn hàng lên một nền tảng trung gian để các cơ sở sản xuất khác đấu thầu. Đơn vị nào đưa giá thấp nhất sẽ được chọn để thực hiện đơn hàng. Quy trình này triệt tiêu hoàn toàn vấn đề chất lượng và an toàn vệ sinh thực phẩm để tối ưu hóa lợi nhuận.
Theo Tân Hoa Xã , tổng cộng có hơn 67.000 gian hàng "ma" như vậy đã bị phát hiện, với lượng tiêu thụ lên tới hơn 3,6 triệu chiếc bánh kem.
Tuần trước, Tổng cục Quản lý Thị trường Quốc gia Trung Quốc đã công bố kết luận điều tra. Bảy nền tảng giao hàng lớn nhất, bao gồm PDD (chủ sở hữu Temu), Alibaba, Douyin (ByteDance), Meituan và JD.com, bị xác định là đã buông lỏng quản lý, không bảo vệ được người tiêu dùng và không xác minh chặt chẽ giấy phép của các đơn vị bán hàng.
Tổng mức phạt được đưa ra lên tới 3,6 tỷ Nhân dân tệ (khoảng 528 triệu USD). Đây là án phạt lớn nhất kể từ khi Trung Quốc sửa đổi Luật An toàn Thực phẩm vào năm 2015.
Hệ lụy từ vòng xoáy "nội quyển"
Cuộc điều tra kéo dài 10 tháng này cho thấy nỗ lực của Bắc Kinh trong việc trấn áp tình trạng cạnh tranh giá quá mức — một vòng xoáy tự hủy hoại khi các công ty bất chấp an toàn thực phẩm để giành giật khách hàng bằng giá rẻ.
Tại Trung Quốc, hiện tượng này được gọi là "nội quyển". Cuộc chiến giá cả khốc liệt đã lan rộng khắp các ngành công nghiệp trong những năm gần đây, từ xe điện đến tấm pin mặt trời. Xu hướng này làm trầm trọng thêm vấn đề lạm phát thấp và gây áp lực lên nền kinh tế khi giá giảm sâu và sức mua suy yếu.
Đáp lại, chính quyền Bắc Kinh đã phát động chiến dịch chống "nội quyển" từ năm ngoái, cam kết ngăn chặn các hành vi cạnh tranh không lành mạnh. Tháng trước, tờ Kinh tế Nhật báo đã đăng bài bình luận kêu gọi chấm dứt cuộc chiến giá cả trong ngành giao đồ ăn.
"Các doanh nghiệp F&B đang bị buộc phải hy sinh chất lượng và thắt chặt biên lợi nhuận, đẩy toàn bộ ngành vào vòng xoáy bù lỗ để lấy doanh số," bài báo viết.
Flora Chang, chuyên gia phân tích tại S&P Global Ratings, nhận định với CNN rằng sự can thiệp quyết liệt của chính phủ đã có tác dụng bước đầu. Tuy nhiên, các nền tảng có thể tìm cách khác để cạnh tranh, chẳng hạn như triển khai các hình thức trợ cấp mới.
"Dù vậy, các khoản phạt đang mở đường cho các nền tảng chuyển hướng cạnh tranh bằng chất lượng... Nhìn chung, giai đoạn cạnh tranh tiêu cực tồi tệ nhất có thể đã tạm qua đi, dù con đường hồi phục lợi nhuận vẫn còn rất xa," bà Chang chia sẻ.
Một ví dụ điển hình được Tân Hoa Xã dẫn chứng: Một khách hàng trả 252 Nhân dân tệ (35 USD) cho một chiếc bánh kem 6 inch. Đơn hàng này được bán lại qua sàn trung gian, nơi các cơ sở sản xuất đấu thầu với giá 100, 90 rồi 80 Nhân dân tệ. Bên bỏ giá thấp nhất (80 tệ) sẽ thắng thầu. Kết quả là gian hàng "ma" bỏ túi gần một nửa số tiền khách trả, nền tảng giao hàng thu 20% phí dịch vụ, trong khi cơ sở làm bánh thực sự chỉ nhận được 30% với biên lợi nhuận mỏng dính.
"Đây không còn là vi phạm nhỏ lẻ, mà là một hình thức hoạt động bất hợp pháp mới — đã trở thành một kỹ nghệ có quy mô và mang tính công nghiệp," ông Han Bing, quan chức Tổng cục Quản lý Thị trường, khẳng định với Tân Hoa Xã .
Những hành vi chống đối hy hữu
Trong quá trình bóc gỡ chuỗi cung ứng bất hợp pháp này, các cơ quan chức năng đã gặp phải sự kháng cự quyết liệt từ nhân viên của các nền tảng giao hàng, theo tờ China Quality Daily .
Tại một buổi làm việc, khi các thanh tra đang thẩm vấn nhân viên của một hãng giao đồ ăn lớn, một đồng nghiệp gần đó đã lén viết chữ "giữ im lặng" lên tờ giấy A4 rồi chuyển đi. Khi bị phát hiện, người này đã vò nát mảnh giấy và nuốt chửng ngay trước mặt lực lượng chức năng để phi tang.
Trong một tình huống khác vào tháng 12 tại cùng công ty này, trưởng bộ phận an ninh đã dẫn đầu một nhóm người xông vào hiện trường kiểm tra, xô xát và hành hung các cán bộ thực thi pháp luật.
Vài ngày sau đó, một lãnh đạo cấp cao của công ty này bất ngờ đổ gục trong lúc thẩm vấn và được đưa đi cấp cứu. Tuy nhiên, các bác sĩ sau đó kết luận người này không gặp vấn đề sức khỏe nghiêm trọng nào.
Các điều tra viên mô tả đây là một chiến dịch cản trở có hệ thống. Ngay cả khi không đối đầu trực tiếp, nhiều công ty vẫn tìm cách trì hoãn, từ chối bàn giao dữ liệu hoặc cung cấp thông tin thiếu trung thực.
Trong số các đơn vị bị phạt, PDD chịu mức phạt nặng nhất với 1,5 tỷ Nhân dân tệ (221 triệu USD). Lý do là gã khổng lồ thương mại điện tử này đã nhiều lần từ chối cung cấp thông tin, nộp tài liệu giả mạo và có những hành vi chống đối bạo lực đối với cơ quan chức năng.
Trong thông báo chính thức tuần trước, PDD cho biết sẽ chấp hành án phạt và coi đây là bài học để cải thiện hoạt động. Các ông lớn khác như Alibaba, Douyin, Meituan và JD cũng đưa ra các tuyên bố tương tự, cam kết tăng cường tuân thủ và quản trị để loại bỏ các hành vi sai trái.
