Xung đột Mỹ-Iran ra sao sau 1 tháng?
Ngày 28.2.2026, Mỹ và Israel đã phát động một cuộc tấn công quy mô lớn vào nước Cộng hoà Hồi giáo Iran. Đây là cuộc xung đột lớn nhất với sự tham gia của Mỹ tại Trung Đông từ nhiều thập kỷ nay.
Mỹ và Israel đề ra mục tiêu đánh nhanh thắng nhanh nhằm phá hủy sức mạnh quân sự của Iran, đặc biệt là các cơ sở hạt nhân, kho tên lửa và máy bay không người lái, đồng thời hứa hẹn đem lại sự thịnh vượng và an ninh cho khu vực Trung Đông.
Tuy nhiên, 1 tháng trôi qua, Mỹ và Israel với sức mạnh vượt trội không những không thực hiện được các mục tiêu của mình mà còn vấp phải sự kháng cự mạnh mẽ của Iran.
Lần đầu tiên tất cả 28 căn cứ quân sự của Mỹ tại Trung Đông, 2 tàu sân bay USS Gerald Ford và USS Abraham Lincoln bị Iran tấn công. Lần đầu tiên kể từ khi thành lập nhà nước năm 1948 đến nay, toàn bộ lãnh thổ Israel, kể cả thủ đô Tel Aviv và các thành phố lớn, được coi là bất khả xâm phạm, bị tên lửa và máy bay không người lái của Iran tấn công, gây ra tổn thất nặng nề.
Trong vòng một tháng, theo con số của Mỹ, mỗi ngày Washington đã phải chi phí hơn một tỷ đô la cho cuộc chiến, 13 binh sĩ thiệt mạng và hơn 400 binh sĩ bị thương. Trên thực tế, con số này còn cao hơn nhiều. Nhiều nguồn tin khác cho rằng Mỹ đã chi cho cuộc chiến này khoảng 40 tỷ đô la, còn Israel là 16 tỷ đô la. Tổng thống Trump đã phải yêu cầu Quốc hội chi thêm 200 tỷ đô la để duy trì cuộc chiến.
Đất nước Iran bị tàn phá nặng nề. Tuy nhiên, mặc dù các cuộc không kích của Mỹ và Israel đã loại bỏ nhiều nhà lãnh đạo cấp cao của Iran, trong đó có Đại giáo chủ Ali Khamenei, sự bất ổn nội bộ ở Cộng hòa Hồi giáo đã không xảy ra. Chính quyền Iran vẫn đứng vững, không sụp đổ, vẫn kiểm soát được tình hình. Không có dấu hiệu bất đồng nào trong giới lãnh đạo về cuộc chiến cũng như giải pháp ngoại giao.
Xung đột không còn bó hẹp giữa Mỹ, Israel và Iran nữa mà nó đã lan rộng ra toàn khu vực khi Iran tấn công các nước vùng Vịnh, nơi đặt các căn cứ quân sự của Mỹ. Các phong trào nằm trong "Trục kháng chiến" do Iran lãnh đạo gồm Hezbollah ở Lebanon, Houthi ở Yemen đã tham chiến, nã tên lửa vào Israel; các tổ chức Hồi giáo ở Iraq bắn vào Đại sứ quán Mỹ ở Baghdad.
Tác động của xung đột
Cuộc xung đột đã gây ra một cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu ở quy mô chưa từng thấy trong nhiều thập kỷ.
Vùng Vịnh nắm giữ trữ lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên lớn nhất thế giới với trữ lượng 860 tỷ thùng dầu, 88 nghìn tỷ m³ khí đốt, chiếm một phần đáng kể trong xuất khẩu năng lượng toàn cầu. Các quốc gia chủ chốt bao gồm Ả Rập Saudi, Iran, Qatar, Kuwait và các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE). Các nước này cung cấp 26,6 % nhu cầu thế giới về dầu mỏ và 20% khí hóa lỏng LNG.
Việc phong tỏa eo biển Hormuz, nơi 20% lượng dầu và khí đốt thế giới đi qua, làm đứt chuỗi cung ứng năng lượng lớn nhất lịch sử từ các nước vùng Vịnh, đã dẫn đến cú sốc về năng lượng, giá dầu và LNG tăng mạnh. Điều này làm trầm trọng thêm lạm phát, tăng chi phí logistics và gây bất ổn thị trường tài chính. Các chuyên gia kinh tế cho rằng sự thiếu hụt nguồn cung tương đương với các cuộc khủng hoảng của những năm 1970.
Cuộc chiến làm giá dầu tăng vọt từ 75 lên 120 đô la một thùng. Giá khí đốt tăng 77%. Các chuyên gia cảnh báo giá có thể chạm mốc 200 đô la/thùng nếu chiến sự kéo dài. Người đứng đầu cơ quan năng lượng quốc tế IEA, Fatih Birol, gọi tình hình này là thách thức lớn nhất đối với an ninh năng lượng trong lịch sử.
Giá phân bón, đặc biệt là ure, tăng 34% do các nhà máy LNG tại khu vực ngừng hoạt động, đe dọa đối với vụ mùa thu hoạch 2026-2027, ảnh hưởng tới an ninh lương thực tại các quốc gia nghèo.
Những nước bị ảnh hưởng nhiều nhất là hầu hết các nước châu Âu và Á, đặc biệt là Hàn Quốc, Đài Loan, Nhật Bản, Ấn Độ, Trung Quốc và Pakistan - những nước nhập khẩu năng lượng lớn nhất.
Thị trường chứng khoán toàn cầu sụt giảm, lợi suất trái phiếu biến động mạnh. Trong 4 ngày đầu tiên của cuộc chiến, thị trường chứng khoán thế giới đã mất khoảng 3,2 nghìn tỷ đô la vốn hóa. Các ngân hàng trung ương đã phải cắt giảm lãi suất để đối phó với lạm phát.
Các nước trong Tổ chức Hợp tác Kinh tế và Phát triển (OECD) đã phải điều chỉnh dự báo tỷ lệ tăng trưởng GDP toàn cầu từ 3,2% xuống 2,9% vào năm 2026. Tốc độ tăng trưởng GDP của Mỹ dự báo giảm từ 2% năm 2025 xuống còn 1,7% năm 2026.
Kế hoạch 15 điểm của Tổng thống Trump
Ngày 23.3.2026, ông Trump đã đưa ra tối hậu thư trong vòng 48 giờ sẽ tấn công phá hủy cơ sở hạ tầng năng lượng của Iran, bao gồm các nhà máy điện quan trọng, nếu Iran không chấm dứt phong toả eo biển Hormuz, nhưng đã không thực hiện và thay vào đó ông đã quyết định hoãn tấn công Iran 5 ngày và đưa ra một lối thoát ngoại giao với đề nghị 15 điểm để chấm dứt cuộc chiến với Iran.
Nguyên nhân chính thúc đẩy ông Trump chuyển sang tìm kiếm giải pháp ngoại giao là do cuộc chiến đã không giải quyết được các vấn đề trong quan hệ với Iran. Kế hoạch hòa bình 15 điểm do chính quyền của Tổng thống Trump đưa ra là một nỗ lực nhằm phá vỡ bế tắc của cuộc chiến với Iran bắt đầu ngày 28.2.2026. Trong kế hoạch này có một số khía cạnh khác với các nỗ lực ngoại giao trước đây.
Tổng thống Mỹ Donald Trump. Ảnh: Elizabeth Frantz/Reuters
Khác với thỏa thuận hạt nhân JCPOA được ký giữa Iran và các nước P5+1 năm 2015, chỉ giải quyết vấn đề hạt nhân, kế hoạch này nhằm giải quyết toàn diện các vấn đề trong quan hệ giữa Mỹ và Iran, gồm chương trình hạt nhân, tên lửa đạn đạo, eo biển Hormuz và ảnh hưởng của Iran ở khu vực.
Kế hoạch yêu cầu Iran từ bỏ toàn bộ chương trình hạt nhân, chấm dứt hoàn toàn vô điều kiện hoạt động làm giàu uranium, tháo dỡ tất cả các cơ sở hạt nhân chủ chốt ở Natanz, Fordo, Isfahan và đưa toàn bộ khối lượng uranium đã được làm giàu ra nước ngoài, đổi lại Mỹ sẽ cung cấp nhiên liệu uranium cho việc phát triển năng lượng hạt nhân dân sự dùng ở nhà máy điện hạt nhân Bushehr, cho phép thanh sát đột xuất, toàn diện các cơ sở quân sự và chương trình tên lửa. Iran phải mở cửa eo biển Hormuz vô điều kiện để đổi lấy việc dỡ bỏ hoàn toàn các lệnh trừng phạt quốc tế.
Về ảnh hưởng của Iran ở khu vực, Mỹ yêu cầu Teheran chấm dứt hỗ trợ hoàn toàn cho "các lực lượng ủy nhiệm" và các đồng minh của mình trong "Trục kháng chiến" gồm Hezbollah ở Lebanon, Hamas ở Gaza và Houthis ở Yemen.
Iran coi việc đưa ra các điều kiện như vậy là không thể chấp nhận được vì nó vi phạm độc lập, chủ quyền quốc gia, đóng vai trò như một chiến thuật gây áp lực tối đa, tạo ra một cái cớ cho hành động quân sự nếu Iran từ chối.
"Tia hy vọng" yếu ớt
Hiện tại, kế hoạch đã được chuyển giao cho Iran thông qua Pakistan. Tehran chính thức gọi các điều kiện này là không chấp nhận được và đưa ra đòi hỏi đóng cửa tất cả các căn cứ của Mỹ trong khu vực. Trong tình hình như vậy, việc trao đổi các đề xuất đang diễn ra trong bối cảnh chiến sự leo thang được coi là một "tia hy vọng" yếu ớt cho một lệnh ngừng bắn tạm thời.
Nhiều nhà quan sát cho rằng những đòi hỏi cao như vậy được đưa ra không phải để đàm phán nhằm đạt được một thỏa thuận mới, mà là để tạo ra một thế bế tắc, từ đó tạo cớ biện minh cho sự leo thang, tăng cường các biện pháp trừng phạt, hoặc chuẩn bị cho một kịch bản quân sự chống Teheran nếu Iran bác bỏ. Kế hoạch này cho thấy Mỹ đang áp dụng chính sách "gây sức ép tối đa" để buộc Iran vào thế bí, thay vì tìm kiếm một giải pháp ngoại giao thực sự.
Mỹ đưa ra kế hoạch hòa bình 15 điểm, nhưng lại đưa thêm khoảng 5.500 quân, trong đó có 3.000 binh sĩ thuộc Sư đoàn Dù số 82 và Khoảng 2.500 lính thủy đánh bộ đến khu vực Trung Đông rất có thể là một chiến lược kết hợp nhằm thực hiện chính sách cái gậy và củ cà rốt, gây sức ép buộc Iran phải bước vào đàm phán và chấp nhận các điều kiện của mình.
Khi ông Trump nói về cuộc đàm phán, hơn 2.200 thủy quân lục chiến đến Trung Đông từ Nhật Bản, với sự chuẩn bị của Sư đoàn Dù 82 có thể triển khai nhanh chóng trong vòng chưa đầy 48 giờ, ngoài ra còn có 2.500 thủy quân lục chiến di chuyển từ California đến Trung Đông.
Ngoài các lực lượng này, Tạp chí Wall Street Journal (WSJ) gần đây đã tiết lộ kế hoạch của Lầu Năm Góc triển khai thêm 10.000 lính bộ binh, đưa thêm tàu sân bay thứ ba USS George Bush với khoảng 5.000 binh sĩ. Điều này có nghĩa là các lực lượng của Mỹ hiện nay có mặt tại Trung Đông lên tới hơn 50.000 người.
Việc Mỹ tăng cường quân sự quy mô lớn tại Trung Đông tạo ra áp lực răn đe, làm gia tăng nghi ngờ về thiện chí của Washington. Tehran lo ngại đề xuất đàm phán tại Islamabad có thể là một "cái bẫy". Trong tình hình như vậy, khả năng đàm phán thực chất trong thời gian tới là rất thấp và khó đem lại kết quả đột phá.
Tehran đã công khai bác bỏ kế hoạch này, gọi đây là những đòi hỏi "vô lý" và không chấp nhận đàm phán dưới sức ép quân sự của Mỹ. Thay vào đó, Iran đưa ra yêu cầu Mỹ bồi thường thiệt hại chiến tranh, rút tất cả các căn cứ quân sự của mình khỏi Trung Đông, cam kết không tấn công Iran một lần nữa, đảm bảo an ninh cho các lãnh đạo và công nhận chủ quyền của Iran đối với eo biển Hormuz.
Trong tình hình như vậy, quan điểm giữa Mỹ và Iran còn rất nhiều khác biệt, thiếu lòng tin lẫn nhau. Khả năng ngồi vào bàn đàm phán là hết sức khó khăn. Một giải pháp bền vững khó có thể đạt được khi hai bên vẫn duy trì tình trạng đối đầu quân sự trực diện.
Nếu đàm phán thất bại
Các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran thất bại có thể dẫn đến sự leo thang mạnh mẽ ở Trung Đông. Tình hình có thể diễn biến theo một số kịch bản sau:
Thứ nhất, Mỹ và Israel có thể sẽ tiếp tục tấn công vào các trung tâm hạt nhân của Iran, Natanz, Fordo và Esfahan, các nhà máy sản xuất UAV, các kho tên lửa và các căn cứ của IRGC hoặc đảo Kharg, nơi xuất khẩu dầu mỏ, để làm tê liệt kinh tế và chương trình hạt nhân của Iran. Iran đáp trả bằng các vụ phóng tên lửa và máy bay không người lái hàng loạt với sự tham gia của các lực lượng ủy nhiệm ở Yemen (Houthis), Lebanon (Hezbollah) và Iraq. Mục tiêu là cơ sở hạ tầng của Israel và có thể là các nước vùng Vịnh.
Thứ hai, Iran phong tỏa eo biển Hormuz, làm tê liệt xuất khẩu dầu từ các nước vùng Vịnh, khiến giá năng lượng thế giới tăng vọt. Mỹ đáp trả, áp đặt một cuộc phong tỏa hoàn toàn trên biển và kinh tế đối với Iran, gia tăng áp lực đối với chế độ, nhưng một cuộc chiến trên bộ quy mô lớn khó có khả năng xảy ra.
Thứ ba, cuộc chiến sẽ được tiến hành thông qua các lực lượng ủy nhiệm. Hezbollah tấn công phía bắc Israel, Houthis tấn công các tàu ở Biển Đỏ. Mỹ và Israel thực hiện các cuộc tấn công mạng, tạo ra một tình huống "không chiến tranh cũng không hòa bình", phá hủy nền kinh tế Iran.
Các vấn đề trong quan hệ giữa Mỹ và Iran chỉ có thể giải quyết bằng biện pháp hòa bình, đàm phán bảo đảm lợi ích chính đáng của các bên liên quan. Cơ sở của giải pháp là thỏa thuận hạt nhân JCPOA giữa Iran với các nước P5+1 ký năm 2015 mà chính quyền của Tổng thống Trump rút khỏi năm 2017.
