Nhắc đến thảm họa không gian, nhiều người thường liên tưởng ngay đến bom tấn điện ảnh "Armageddon" (Ngày Tận Thế) năm 1998, nơi nhân loại phải chật vật để tiêu diệt một tiểu hành tinh khổng lồ.
Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu bảo vệ hành tinh tại học viện công nghệ Massachusetts (MIT) đã vạch ra một viễn cảnh thực tế hơn rất nhiều. Trong một cuộc phỏng vấn gần đây thuộc loạt bài "3 câu hỏi", họ khẳng định rằng mối đe dọa va chạm hành tinh thực sự trong cuộc đời chúng ta sẽ đến từ những vật thể nhỏ hơn nhiều so với con quái vật có kích thước hàng km đã sát hại nhân vật của Bruce Willis.
Khác với các tiểu hành tinh khổng lồ thường thấy trong phim ảnh, các vật thể không gian đe dọa hệ thống Trái Đất - Mặt Trăng trong cuộc đời chúng ta chủ yếu là các tiểu hành tinh quy mô decamet (đường kính vài chục mét).
Theo phân tích của MIT, nguy cơ chính đến từ các tiểu hành tinh quy mô decamet. Chúng có đường kính chỉ khoảng vài chục mét, điển hình như tiểu hành tinh 2024 YR4 vừa được phát hiện cách đây một năm với kích thước từ 53 đến 67 mét - tương đương một tòa nhà 15 tầng.
Tuy không mang khả năng hủy diệt toàn bộ nền văn minh như các tiểu hành tinh khổng lồ, nhưng chúng lại xuất hiện phổ biến hơn rất nhiều. Tần suất va chạm của chúng với hệ thống Trái Đất - Mặt Trăng được ước tính là khoảng vài thập kỷ một lần, một con số đáng báo động so với xác suất một lần trong mười triệu năm của các vật thể quy mô hàng km.
Mặc dù được phân loại là "nhỏ", sức công phá của các tiểu hành tinh decamet không hề tầm thường. Để hình dung, một vật thể chỉ có đường kính 2 mét nổ tung trên bầu trời thành phố Cleveland vài tuần trước đã tạo ra âm thanh lớn đến mức làm rung chuyển các ngôi nhà.
Những tiểu hành tinh decamet này có kích thước tương đương một tòa nhà nhiều tầng và tấn công hệ thống Trái Đất - Mặt Trăng cứ sau vài thập kỷ, thường xuyên hơn rất nhiều so với các vật thể lớn.
Các nhà nghiên cứu MIT cảnh báo rằng nếu một tiểu hành tinh như 2024 YR4 tấn công trực tiếp vào khu vực đông dân cư, nó có thể giải phóng một vụ nổ trên không tương đương với 8 đến 10 megaton thuốc nổ TNT, gây ra thương vong khủng khiếp.
Nhưng mối đe dọa không chỉ nằm ở dưới mặt đất. Ngay cả khi không gây sát thương trực tiếp, các tiểu hành tinh này vẫn có thể phá vỡ nghiêm trọng cơ sở hạ tầng không gian. Chúng có khả năng phá hủy các vệ tinh quan trọng chuyên phục vụ hệ thống định vị toàn cầu (GPS) và thông tin liên lạc.
Tồi tệ hơn, sự va chạm này có thể là tia lửa châm ngòi cho "hội chứng Kessler" - một kịch bản thảm họa trong đó chuỗi va chạm quỹ đạo tạo ra vô số mảnh vỡ lan rộng, biến không gian trở thành một khu vực cấm địa, ngăn chặn hoàn toàn khả năng tiếp cận vũ trụ của con người trong hàng chục năm.
Tuy mang lại rủi ro lớn, việc phát hiện các tiểu hành tinh quy mô decamet lại là một bài toán hóc búa đối với giới khoa học. Do kích thước nhỏ, chúng phản xạ rất ít ánh sáng, khiến các đài quan sát trên mặt đất thông thường gặp vô vàn khó khăn.
Dù các đài quan sát không gian tối tân như kính viễn vọng không gian James Webb (JWST) có khả năng theo dõi tốt hơn, nhưng với vai trò là thiết bị quan sát không gian sâu tiên tiến nhất, JWST bị quá tải và không thể liên tục túc trực chỉ để săn lùng các vật thể nhỏ này.
Để giải quyết bài toán này, các nhà nghiên cứu MIT đang xây dựng một mạng lưới đài quan sát mặt đất kết hợp phân tích dữ liệu chuyên sâu để phát hiện và theo dõi quỹ đạo của chúng một cách chính xác hơn.
Để giải quyết tình trạng này, một giải pháp hứa hẹn đang được triển khai. Đài thiên văn mặt đất Vera Rubin dự kiến sắp đi vào hoạt động được kỳ vọng sẽ tìm ra số lượng tiểu hành tinh decamet nhiều gấp 10 lần so với hiện tại.
Tuy nhiên, đài thiên văn này lại có nhược điểm là không giỏi trong việc theo dõi quỹ đạo. Bù đắp cho lỗ hổng này, nhóm MIT đang tích cực phát triển một mạng lưới các kính viễn vọng hỗ trợ, bao gồm đài quan sát Haystack và Wallace.
Mạng lưới này kết hợp với các công cụ phân tích dữ liệu chuyên sâu sẽ chuyên trách việc theo dõi và xác định chính xác quỹ đạo của các vật thể do Vera Rubin phát hiện, loại trừ các tín hiệu nhiễu từ thiết bị.
Theo dự đoán của các nhà nghiên cứu MIT, trong vòng một thập kỷ tới, các nhà thiên văn học sẽ chắc chắn xác định được một số vật thể nhỏ đang nằm trên lộ trình va chạm với hệ thống Trái Đất - Mặt Trăng ngay trong thế kỷ này.
Việc phát hiện ra chúng là điều gần như không thể tránh khỏi. Tuy nhiên, tính đến thời điểm hiện tại, cộng đồng quốc tế vẫn chưa hề thiết lập bất kỳ một khuôn khổ pháp lý hay kế hoạch phòng thủ toàn cầu nào để ứng phó với khả năng này.
Có một điều chắc chắn rằng, việc cử một đội thợ khoan anh hùng lên không gian như bộ phim "Ngày Tận Thế" sẽ không phải là giải pháp thực tế để cứu rỗi nhân loại khỏi thảm họa thực sự này.
