Tuy nhiên, thực tiễn triển khai các biện pháp này vẫn bộc lộ những khoảng trống, khi các vấn đề then chốt như buôn lậu, khả năng tiếp cận của giới trẻ và sự gia tăng sản phẩm kém chất lượng chưa được kiểm soát hiệu quả.
Thậm chí, việc siết chặt quy định trong một số trường hợp còn làm mờ ranh giới giữa thị trường hợp pháp và “chợ đen”, khiến công tác quản lý thêm phức tạp. Việc nhìn nhận rõ những hạn chế này là cần thiết để điều chỉnh chính sách theo hướng phù hợp hơn với bối cảnh thực tế.
Đo lường chính sách giảm tác hại
Kể từ năm 2003, WHO xác định giảm tác hại thuốc lá là một trong 3 trụ cột chiến lược, bên cạnh giảm cung và giảm cầu. Tuy nhiên, trên thực tế, trụ cột này chủ yếu dừng ở các liệu pháp thay thế nicotine (NRT) như kẹo cao su hay miếng dán, trong khi hiệu quả hỗ trợ người hút thuốc từ bỏ thuốc lá điếu vẫn còn gây tranh cãi.
WHO cũng duy trì lập trường thận trọng, thậm chí hạn chế các sản phẩm thuốc lá không đốt cháy (không khói) thay thế nicotine, đồng thời xem nhẹ những kết quả tích cực từ các quốc gia đã tích hợp giải pháp giảm tác hại vào chiến lược kiểm soát thuốc lá.
Việc các quốc gia thành viên theo đuổi chính sách “zero nicotine” tuyệt đối khiến nguồn cung hợp pháp suy giảm, trong khi gánh nặng chống buôn lậu gia tăng, kéo theo áp lực ngân sách, mở rộng thị trường ngầm và các tác động tiêu cực đến xã hội, đặc biệt là thanh thiếu niên.
Dù Australia siết chặt quy định kiểm soát thuốc lá điện tử (TLĐT) từ tháng 7/2024, thị trường bất hợp pháp vẫn bùng phát mạnh. Từ đầu năm 2024 đến giữa 2025, hơn 10 triệu thiết bị lậu trị giá gần nửa tỷ đôla bị thu giữ, trong bối cảnh doanh số “chợ đen” vượt thị trường hợp pháp với tỷ lệ 1.700:1.
Tại Mexico, nơi TLĐT bị cấm hoàn toàn từ năm 2022, hơn 60.000 sản phẩm lậu bị tịch thu chỉ trong 18 tháng, với khoảng 12 triệu người từng sử dụng hàng bất hợp pháp. Lợi nhuận cao và rủi ro thấp khiến các băng đảng ma túy tham gia sâu, gắn thị trường này với tội phạm có tổ chức.
